Matteo Zuppardo, Alfonseis, ed. G. Albanese, [Centro di studi filologici e linguistici siciliani. Supplementi, serie mediolatina e umanistica 6], Palermo 1990, pp. 93-275

p. 93

Mathei Zuppardi siculi Alfonseidos liber primus incipit

Huc date, Pyerides, huc dulcia pectora, Muse,
huc agite et celeres repetamus nomina magni
principis Alfonsi nuperque agitata per orbem
cantemus meliore tuba. Tu, pulcer Apollo,

p. 94

adsis et nostre des vela secunda carinae.
Captivam imperii postquam Tros impius urbem
duxit et in sanctos sitiens in sanguine sevit
hocque ortum est terris tam detestabile crimen,
Alfonsus magnos concepit mente dolores

p. 95

quos hominum nulli tacitus patefecit et iram
dissimulans forti clausit sub pectore vulnus.
Cumque animo tanti sceleris vindicta sederet
aspiceretque fidem Christi populumque iacentem
devictasque urbes graias atque agmina cesa
totque hominum strages offensaque numina, fervet
armis et gestis obprobria vincere rebus
intus agit votoque suo compellere reges
querit et afflicto pergit dare gaudia mundo.

p. 96

Cumque igitur firma hec esset sententia menti,
Alfonso in somnis vultu veneranda venusto
aspectuque gravis virgo, laniata capillos,
vulneribus quoque fossa suis lachrimisque fluentes
uda genas visa est, talesque a pectore questus
reddidit: «O mundi princeps, o firma columna,
o rebus concessa salus, mea vulnera, Cesar,

p. 97

aspice et a collo pendentes cerne capillos
et lachrimis succurre meis! Cur pectora, princeps,
curve meos pateris foedari in sanguine vultus
et lateri dare rostra canes? Fortissime Cesar,
eia, age, surge, veni, propera, cape proelia! Quisnam
te valet excepto casus defendere et alme
virginis arma tue, vel quis sua iura tueri
atque, fatigatis per tanta pericula membris,
speratam in terris hodie conferre salutem?

p. 98

Stringe tuo capiti galeam! Sit dextera fortis
et Christi clipeata fide! Tibi relligionis

p. 99

iura per antiquos concessa fuere parentes.
O spes sola mei, lux o mea candida, Cesar,
arma cape et Teucros tanta virtute superbos
opprime et antiquum tua sumant arma furorem,
quippe tibi soli tanta est iniuria casus
et soli vindicta tibi: sunt munera magni
officii hec, Alfonse, tui. Mea vulnera rursus
respice et attonitum per tanta pericula mundum
protege et umbrosa facias requiescere silva.
Ipse potes tantos solus medicare dolores
cunque tuis armis tantas extinguere flammas
et tantum cohibere nefas; impune videri
ne tantum patiare scelus nec vulnera, Cesar!
Cum Natura, suo gradiens certo ordine, corpus
gessisset mortale tuum et tibi quaeque dedisset
qualia sunt homini, gestis tamen undique rebus
immortalis eris vivesque per omnia magnus

p. 100

tempora et a cunctis pius ipse vocabere votis».
Hec ait et stratis herens dehinc virgo parumper
accipit Alfonsum secumque per avia ducit
in montem excelsum. Loquitur post talia rursus:

p. 101

«Aspice per longas multum distantia valles
in plano loca plena viris urbemque iacentem,
unde levis fumus surguntque ad sidera nubes:
urbs illa imperii est, quam sevus barbarus imis
sedibus evertit gladioque et sanguine gaudens
corpora sanctorum strata in tellure cruentat.
Agredere hanc armis urbem pacemque per omnes
componas primum populos, dehinc proelia misce
cum Teucro intrepidus venturaque cetera comple,

p. 102

que tibi sub dubio ostendet Fortuna favore.
Nanque ego, missa Deo, quamvis tu multa videbis
ambigua in primis ipsamque minantia mortem,
nuncio venturos summa cum laude triumphos,
imperium sceptrumque tibi: quam protinus armis
impiger ascendes ducesque ad sidera nomen
preclara virtute tuum. Tuque, optime Cesar,
expedias, fractis concede piacula rebus!».
Postquam igitur virgo monstravit singula regi
magnanimo gessit quondam quae Teucer in urbe,
addidit hanc celi pulsantem sidera vocem:
«Alfonse, Alfonse!»; atque his ictus vocibus ether
excitat a somno regem, qui, visa per ipsos
expediens somnos, corpus regale repente
excipit a stratis. Obscure candida nocti
successit properata dies et lumina mundo
dat Phebus; subeunt mortalia pectora cure.
Protinus accitos equites proceresque ducesque
prestantesque omnes animi virtute Quirites
invictus bello princeps animosus in unum
collocat atque illis animi secreta resolvit.
Dic tu, Musa, mihi quanto sua lingua lepore

p. 103

fulserit et fluvius qualis decurrerit alto
principis ore pii, nec non prudentia quantum
huc illucque fluens partes discusserit omnes!
Incipiens igitur tales a pectore voces
edidit, Alfonsum cunctis spectantibus ipsum:
«Preteritum, o proceres, repetens ego tempus ab illo,
huc me quo viridis duxit mea prima iuventus,
cuncta inde aspiciens animoque priora revolvens,
contra hostes Fidei mea semper mens animusque
ire fuit belloque viros temptare superbos.
Morte patris postquam, mundum volventibus astris,
in nostras venere manus sceptra imperiumque,
quesierim quantum regem Cartaginis ipsum

p. 104

perdere ab armata dignoscere classe potestis.
Quod nobis dono celestia numina dedunt,
nil ultra temptare licet: sic postulat ordo
et sub sidereo procedens lumine fatum.
Post hec succedunt regni pia iura fidesque,
Partenopes, tanto nobis quesita labore;
nunc autem quanto poscat nos sanguine Teucer
et quantas bello exultans devicerit urbes
ac quantum christos et Christi extinguere nomen
et siciat quantum nostros delere penates,

p. 105

omnia sunt nostris hec nota pericula regnis.
Preterea, quotiens nostros ego pectore volvo
tot victos bello reges, mens estuat intus
impellorque animo et totis cum viribus ipsam
vindictam amplector magnaque cupidine bellum
exquiro, ut nostris iniuria cesset ab armis.
At nostri reges tanta impietate furentem
Teucrum dissimulant sentire et relligionis
undique perruptum monstrant non cernere murum;
quare propositum dudum quod mente resedit,
nullo unquam certe moriturum sidere, firmum
ac fixum immotumque manet, cum tempore votum
crescit et huic vires currens mea suggerit etas.
Ipsum igitur tanto crassantem in sanguine Teucrum
est animus petere et totas effundere vires
cumque bonis animam hanc atque omnia credere bello
et gentem argolicam pro religione tueri.
Quo possum meliore animo et meliore labore

p. 106

obsequium praestare Deo? Quove ordine possum
plus facili optatam celi mihi querere pacem?
Te, bone Christe, sequor, mundum cum sanguine cuius
Luciferi a manibus pietas divina redemit;
aspicias mea vota, Deus, faber optime mundi,
servitioque tuo subito ventura secundes!
Quanvis quae teneo tua sint hec omnia, certe
vota reor placitura tibi; tibi sola voluntas
sufficit; illa gerit tibi munera, thura precesque.
Longa patrum in natos dudum doctrina probatur:
ante oculos primum mores vitamque animumque
natorum accipiant, sub qua ratione tueri
seque suumque queant, possint quove ordine caute
rem gerere et visa postquam virtute nitentes
prestiterint, illis sua queque negocia ponant.
Exemplo, proceres, si forte hortamur in isto
iam natum Alfonsum, Teucrum nova bella videbunt
itala aragoneis coniuncta. Quid arma minari,
quidve queant animi fortes, quid proelia tandem
barbarus accipiet, Martis sub nomine cepta?

p. 107

Colligite ergo, duces, vires, solita arma decusque
summite et effuso repetamus sanguine celum!
Nam licet in dubiis stent multa pericula rebus,
utraque nos properans faciet victoria letos.
Ergo hanc iudiciis legem decernite vestris
et cuncta, ut facitis, decori postponite nostro».
Plurima disseruit facundo a pectore princeps,
que tanquam a dulci fluxere cadentia fonte.
Ab dictis tacuit, quae sint sua vota suorum
expectans. Princeps tandem prior ipse Salerni
incipit et letum profert a pectore votum:
«Magnanime o princeps, regum o fortissime, Cesar,
cuius ab imperio pacem coluere tiramni,
depositisque armis felix sedet itala tellus,
propositum hoc sanctum quis non a sydere ductum
dixerit? Hasque tuas reor esse a numine voces
teque loqui spirante Deo, dignissime Cesar.

p. 108

Ipse ego me viresque meas corpusque animumque
offero. Pestiferum celeres surgamus in hostem!».
Quam mora longa foret describere singula, quantum
letitia caluere animi comitumque ducumque
et quantum accensos dederint nova bella Quirites!
Ut tandem expediam, laudantur vota benigni
principis atque animo rutilans facundia forti;
certandi studio fervens preclara iuventus
gaudet et in sanctum properat gens itala bellum.
Postquam igitur proceres leti sua vota dederunt,
ipse iterum princeps placido sic disserit ore:
«Quanta meis hodie rebus sit nata voluntas
et menti tranquilla quies, quae corpore vires
atque animo, proceres, posset nec promere certe
nec facilis mea lingua loqui. Magna addita ceptis
spes votis quoque firma meis; licet ante fuisset
strenua pro meritis vestris mihi cognita virtus,
nunc illam expertus claro plus sidere vidi
fulgentem. Maior magnis hec gloria regnis,
clarius obsequio nihil est quam recta voluntas
atque animi sincera fides: hec ipsa fuere
consiliis ostensa bonis atque ordine vestris
et multis conspecta modis tantumque tulerunt
fortia virtutis mihi pectora vestra, Quirites,

p. 109

ut si forte animum leporis Natura dedisset
audacem, auxiliis eadem daret optima vestris».
At Deus omnipotens, cui sunt nota omnia soli
consilia atque hominum mentes, sublimis ab alto
hec videt et secum celi pia numina gaudent.
Quoque magis princeps clara ratione videret
se carum gratumque Deo, Deus altus ab alto
dat signum solem, nimbos et lumina terris;
ipse deus belli, Mars, gaudet, gaudet et omnis
turba equitum signo. Votum hoc Fortuna secundum
reddat et in santos procedat amica labores!
Surge igitur, princeps, contra pete prelia Teucrum
et tibi signatos bello perquire triumphos!
Aspice tot gemitus, luctus! Tu ferre salutem,
tu potes, altus, opem; totus te flagitat orbis.
Adsis acque fremens percussum ulciscere Christum,
ut tibi det meritas laudes et premia mundus
eternamque tuo capiti Deus ipse quietem.
Unus eris toto, princeps, celeberrimus orbe
letaque tota tuum celebrabit Grecia nomen
et cantu ad Parthos versuque volabit ad Indos.
Fer tecum vates, tecumque, Alfonse, poetas,
optima quo lustrent tua gesta poemata, quove
inclita per populos properet tua fama futuros.

p. 110

Stringe igitur bellum, nova proelia posce, falanges
in terris pelagoque rates atque omnia demum
expedias! Decuit rapto sub tempore reges
confestim vigiles rebus dare vota futuris.
Stringe iterum bellum! Quot tu nova regna videbis,
quotque urbes, populos, aut quae clamantia nomen
principis Alfonsi varia lingua ora sonabunt!
Solus eris magnus, solus venerabere mundo
victor et extingues regum memorata priorum;
te tandem imperio capiet tua maxima Roma
et te perpetuis Capitolia leta triumphis.
Explicit primus

p. 111

Incipit secundus

Annuit Alfonsus fortique a pectore curas
diripiens omnes, agit hanc, accensus amore
ingenti exitium propter miserabile gentis
argolice et labem mundi totius, et omni
accelerans studio surgensque, ut magna leonis
ira solet contra qui se et sua provocat arma,
accipit in Teucros bellum pergitque videri

p. 112

regibus exemplum ducibusque insigne; sepulcrum
contextum stellis caelo et meliore futurum
ostendit, si fata mori qua sorte iuberent,
dum Christum aspiciens offensum vendicat et dat
tam sancte sua vota rei, mentisque volutat
huc illucque oculos, legesque et federa querit,
quo firmam Italie possit componere pacem
et magnos firmare duces, populosque patresque
iungere, ut accepti sint omnia prospera belli

p. 113

nullaque succedant contraria. Totus in illo
consistens animo, fervet requiemque recusat,
ut sua barbarico possit dare prelia regi
et tantum in christos congestum extinguere crimen
et nomen reparare suum, qui tempore tanto
impia distulerit Teucrorum corda sub armis
et bellis domitare suis aut vincere castris.
Dumque animo pergit, noctes vigilatque diesque,
omnia letus agit, quamvis mens estuat intus
nullaque continuis adventent ocia curis.
Non tam Roma sui vindictam Cesaris olim,
accelerans armis bellum et manifesta doloris
undique signa gerens, animo quesivit et omni
castrorum studio contra impia corda trucesque
artifices scelerum, Crassum et sine pectore Brutum,
quam pater Alfonsus, cedes dum respicit, ardet
in Teucros animum et vindicte ostendere vires.
Cum sua dux Ligurum temptasset federa dudum

p. 114

optima Aragoneis connectere et inclitus illa
distulerit princeps sub longa indagine rerum,
nunc illis oculos aperit mentemque animumque
vertit ut ausonia resecentur proelia terra
et pax perpetuo servetur publica cultu.
Dumque hec sollicito volvuntur pectore magni
principis, ipse Deum votis et munere placat
et ceptis dat sacra suis, primumque potentes
secum prelatos et relligione fideque
insignem cetum accipiens proceresque patresque
cumque suis ducibus comites, ipsum ordine longo
hinc illincque equitum regem stipante corona
ingentisque sui populi subeunte caterva,

p. 115

tot letam auspiciis et festam circuit urbem
Parthenopen, siciens pro Christi nomine Teucrum,
postque Dei delubra petit, sollemnia queque,
queque exercentur sacro sanctissima templo.
Cum satis intento cultu sunt pulpita magnis
inque Dei verbo claris ornata magistris,
qui regem et populum tormenta per aspera terrent
et dulci sermone monent; sollennia prima
prima dies tribuit, Christi o sanctissima mater
virgo, tibi, meritoque suo dignissima post hec
iura secunda tulit votisque ardentia thura
qui magnam in celis sacro colit ordine sedem
atque animas manibus trutinat, dehinc tertia demum,
militie princeps, regum pia cura ducumque,
qui proceres acque arma fovet, sua thura recepit.
Sed quanto hec magnus sub relligionis honore
gesserit Alfonsus, quantoque insignia cultu
duxerit, et populum sub quo commoverit omnem
exemplo, dederitque animis quas denique vires,
difficile est calamis describere: totus in uno
fixa Deo retinet devotus lumina sicque

p. 116

cetera magnus agit, sanctam ut cognoscere mentem
principis et possis cordis secreta videre.
Hec ita magnanimus dum rex gessisset et omnes
ferverent animo in Teucros et bella cierent,
vota suis ducibus dudum manifesta videri
publica constituit, populis vult illa propinquis
et fieri patefacta suis, quo dicta manerent
firma magis, totique forent notissima mundo.
Ut primum Ausoniis Phoebus concedere lucem
incipit acque altos radiis ascendere montes,
tunc in equis totidem pulcro sex ordine vecti
armorum surgunt reges, totamque per urbem
officio insignes magno clangore tubarum
incedunt, hominum magna comitante caterva;
postque iter in castrum, princeps ubi maximus ipse
presidet Alfonsus, populo nova signa sequente,
perficiunt subeuntque locum. Stat quisque videre
anxius hec quid gesta velint, quid plebsque tubeque
expediant; tantaque omnis novitate movetur
Parthenope et votis sua prebet lumina et aures.
Ut ventum ad sedes et tecta ingentia tandem
principis invicti geminisque intratur apertis
certatim a populo, ceu parva per hostia, portis,
tunc omnes sciluere tube, quisque ora sequentum
clausit, et in plano populi fit maximus orbis.

p. 117

Tunc sic incipiens armorum e regibus unus
fortiter hanc celo mictit de pectore vocem:
«Audite, o populi, que vestris optima princeps
cognita pectoribus fore vult: cum candida primum
prima dies Domini nobis illuxerit et se
prebuerit mundo, felix, venerabilis, alma,
in sacrum Alfonsus templum properabit et ardens
in Teucros armis et toto pectore sancte
vexillum crucis accipiet, pro relligione,
proque Dei obsequio, pro Virgine, proque levandis
luctubus argolicis, pro nostris denique, pro tot
numinibus lesis et Summi Patris honore.
Plaudite et in tantis Dominum benedicite ceptis
et vestros santis animos ostendite rebus!».
Dixerat et pressa requiescunt viscera voce.
Tunc iterum sonuere tube, populusque patresque
letitia exultant: animis sunt gaudia, suntque
luminibus, leto procedunt omnia plausu.
Iamque dies aderat Domini celeberrima, cum se
conterit Alfonsus magnasque in pectore curas
colligit et rapido circum mens ducitur estu;
ipsa Patris Summi decreta obscura parumper

p. 118

et votis non scripta suis tenuere piaclum
principis et rebus spacium tribuere paratis.
Non tamen hec propter sanctis desistere ceptis
optimus instituit princeps, sed magnus utrumque
curat et exemplo poscit meliore remicti
alma Patris rescripta pii, templumque caterva
ingenti repetit populi comitumque ducumque

p. 119

et patrum quoque turba ruit; tunc sacra parantur
et cum conspicuo templi solemnia cultu.
Hic inter magnos magnus, memorande, magistros
in sacris tu sacra, Soler, das verba, Iohannes,
et populo dignas digno sub nomine laudes
principis exponis mentemque animumque benignum
composita sub voce refers regemque paratum
seque suis subito ceptis votisque futurum.
Completis tandem sacris convivia magnis
preparat Alfonsus datque optimus omnibus altam
spemque, fidem firmumque animum, sua corda suorum
mulcet et inceptis ostendit gaudia rebus.
Legatum interea rex prestantissimus armis
et Troum impaciens effusi ac sanguinis ultor
Pontifici magno dimictit et inclitus orat
quo rescripta sibi concedat plenius et det
conveniens rebus spacium detque, optimus, illa,
cum quibus in Teucros animum et certamina tandem
expediat, Christique magis sanctissima terris
numina sint digne merito sub honore recepta.

p. 120

Ergo Soler postquam legatus regia cepit
scripta, iterum magne sua dat vestigia Rome
et verbis contexit opus quod pectore primum
duxit et hec pariter nexu coniunxit amico.
Dulcis amicitia est et dulcia federa semper,
optima cum docte iuncta est sapientia lingue:
hec duo plus aliis felix orator habebat
pectoribus connexa suis et in arte nitebat,
qua Natura suum texit pulcherrima corpus.
Postquam oratori concessa licentia fandi,
hic positis terra genibus: «Sanctissime», dixit,
«totius o mundi pastor, pater optime regum,
cui tanta in terris hodie est collata potestas
quanta olim a magno Petro est concessa Magistro,
filius Alfonsus, rex relligionis amator,
ad tua me mictens devotus numina, totum
se tibi dat, flectitque humilis, qui pectore fervens
estuat in Teucrum pergitque resistere contra
consiliis armisque suis populisque paratis.
Ipse potest scevas solus terrere falanges
barbaricumque hostem qui, relligione subacta

p. 121

argolica, in nostram facinus crudele minatur.
Non agit hec, ardens, verbis, sed classe parata
quamprimum in populos pergit sua castra latinos
ponere et argivo nostrum cumulare cruorem.
Quare, age, per Christum, per tot sua numina, perque
argolicas cedes, per totque pericula et urbem
imperio extinctam, per non peritura tuorum
regna Latinorum, mundique per omnia tandem
nostra tuo tantum sperantia vivere dono,
quod pius Alfonsus pro relligione precatur,
proque tot indigne illatis sub Marte levandis,
concede et bellis prestes tua vota futuris,
scribe suo arbitrio fera bella gerenda diemque
iudicio commicte suo! Brevis hora falanges
expediet. Fractis, pater optime, consule rebus!
Fortis aragoneis troyana potentia bellis
acque armis domitanda suis sub tempore parvo
decidet et nostris ibit peritura triumphis.
Que nunquam veteres, nunquam potuere minores,
arma dat Alfonsus; que, si modo vera fateri
et liceat manifesta loqui, ferus una timescit
barbarus et nostris trepidant sua proelia castris».
Hactenus et tacuit; mundi sanctissimus olli
respondit paucis Pater haec quam maxima verbis:
«Disseris, orator: vera hec sunt omnia suntque
digna piis meritis mentisque in sede locari.

p. 122

Ergo dies et quae regum fortissimus ipse
postulat Alfonsus, Christi fideique minister,
pro votis sint scripta suis; felicia queque,
queque sue subito succedant prospera genti,
sintque adeunda nothis sua demum optata secundis.
Ut bonus est animus, sic optima proelia, felix
sintque aditus reditusque suus per tempora, postquam
vixerit in terris, tandem Deus optimus illum
perpetua in celo faciat requiescere pace».
Non secus in magnas leti rediere Micenas
Atride gemini, flammis superantibus urbem
et Priami imperium et victa per proelia preda,
quam bonus orator, capiens decreta, retorsit
ad regem invictum motos per gaudia gressus.
His equidem telis Phebi si celsa manerent,
rursus in antiquas irent quoque Pergama flammas.
Ut ventum ad regem regisque palatia tandem,

p. 123

incipit orator: «Rex o fortissime gentis
Ausonie viridisque tue defensor et ultor
sanguinis argolici, Patris rescripta benigni
accipe et ad votum contra da proelia regem
barbaricum exultans, proceres compelle ducesque
impiger, in Teucros ferroque animoque resiste
et manibus da bella tuis! Tua fama per orbem
currit et in magno parta est tibi gloria celo».
Postquam igitur placido cepit sua gaudia vultu
maximus Alfonsus decretaque lecta fuere,
armorum reges iterum populusque tubeque
surgunt et magno incedunt clangore per urbem,
postque iterum celsi properant ad limina castri;
huc ubi conveniunt, rursus de regibus unus
incipit et fesso rumpit de pectore votum
principis exclamans iterum sub voce canora:
«Dicta dies, qua rex pro Christi nomine sancte
vexillum crucis et regum memorabile donum
anxius accipiet»; letis clamoribus ether
et vario impletur strepitu sonituque tubarum.
Leta dies postquam populis optata sicanis
emicuit, sacrum ad templum comitatus honore
it pater Alfonsus procerumque equitumque ducumque
et populi maiore sui; postquam ardua templi

p. 124

limina conscendit, geminis sub marmore flexis
contra aram genibus tensisque sub ethere palmis,
orat ut incepto celi pater optimus adsit
Christus et adversas faciat succumbere turmas
officioque suo felix Fortuna ministret
et bene conducte sint omnia prospera genti.
Hinc, prece finita, princeps fortissimus ipse
se levat et posite sua fert vestigia sedi.
Plebs ruit ad templum, populo currente, fuitque
turba ingens hominum multum numerosa nec olim
audita; haud olim poterit tam magna videri.
Postquam ipsa ingentis completa est concava templi
planities, pars magna foris congesta sub amplis
porticibus residet, pars altera limine perstat;
ara procul prima posita est sanctissima porta,
veste nitens nivea gemmisque insignis et auro
letus ubi, aspiciens urbis pia gaudia, presul
presidet innumera, circum cruce septus et alto
officio intentus, sancta hec insignia donat.

p. 125

Ad quem completis postquam sollennibus almus
se tulit Alfonsus, sanctum et venerabile signum
pectore proclivus leta cum mente recepit.
O sanctum lepidumque diem et venerabile terris
sidus et Ausoniis Graiisque ut numen habendum!
Tunc nostra est inventa salus, tunc relligioni
tuta fides requiesque omni comperta labori,
tunc leta afflictis pax est concessa Latinis,
imperioque ingens porta est patefacta sepulto
et populo manifesta sua felicia queque
prestitit Alfonsus, pacem requiemque fidemque,
vitam, agros, cererem, famam patriamque, colonos
armaque, quae populis ibunt servata futuris.
Turba equitum procerumque ruit, ruit omnis in unum
auxilium hoc populus, crucis et venerabile nomen
certatim accipiunt. Leto sudore reditur
haud facile ad portam, turba prohibente, fuitque
consumpta officio celebris pars ampla diei;
milia sex hominum gemini totidemque sub illa
prima omnes micuere die sacroque fuere
ordine signati. Post hec pater optimus urbem
circuit Alfonsus, procerum comitatus acervo

p. 126

et populi maiore sui; leta omnia postquam
vidit in aspectu, flectit vestigia castri
regalique sua tandem se suscipit aula.
Secundus explicit

p. 127

Tercius incipit

Inclita perpetuis tellus atque alta triumphis
totque tuis gestis totque ausis splendida rebus
et ducibus tot clara tuis totque ampla superbis
principibus bellique armis metuenda secundis,
angusto nunc secta freto, prius unica, gaude
terque iterum gaude tanto, pulcerrima, rege
Alfonso, partas ferro cui reddere laudes
atque animi studio magni repetenda Maronis
musa foret; gaudeque iterum, dignissima, nato
principe Fernando, cui magna per ocia fixa est
imperii spes firma tui, cui leta per omnes
fama fluens populos atque altos candida reges
sparsa per immensum sola est atque optima mundum.
Tuque sub anguigeri degens fortissima dudum
imperio, gens galla, ducis, multum inclita tellus

p. 128

totque amplis fecunda viris victrixque minaxque
totque tuis felix spoliis, pulcerrima, dives,
sub duce magnanimo gradiens, caput erige et altum
leta Deum specta, cantu moveare secundo
et tantis letere bonis! Gaude, optima, gaude
acque animi da signa tui daque omnia plausus
inditia et festis venias placidissima rebus!
Non satis est nostris gentem hanc succedere letis,
verum omni a latere et quacumque ex parte favillas
Italia in celum, iocunde insignia mentis,
expediat tantique boni latissima partem
Europa accipiat, totus tot gaudia mundus
sentiat et festis occurrant omnia votis.
Cum pridem italica sub relligione quieta
cuncta essent coleretque omnis gens itala fedus
pacatisque animis belli fera signa tacerent,
nescio quid gentes, vario sub carmine mentem
fallentes, belli sperabant arma futuri;

p. 129

dumque ita se gererent, dum sic sua vota foverent,
hanc totam evulsit penitus de pectore litem
quod modo felici gestum est sub sidere nostris
principibus. Nunc cuncta patent, sine nube nitescunt
ambigua, ammotis sunt omnia prospera bellis,
hocque prius dubium, claro plus sole refulgens,
sincerum firmumque manet: namque optima pridem
undique perpetue firmarunt vincula pacis
coniugia acque animi divino federe iuncti.
Adsint huic cepto sol, celum, sidera, luna
atque hec auspiciis foveant meliora secundis

p. 130

accipiantque suis! Sunt hec sponsalia certe
perpetuo placitura Deo, celestia gaudent
numina et eterno celebrant hec gaudia cantu.
Hoc agit ingentem qui ducit in equore classem
barbarus in Graios securus et impius hostis,
qui pridem effuso lavit cum sanguine terram
et tulit horrendos ad templi limina fluctus
ut sua sit posito devicta potentia bello.
Inclita principibus iuncta hec sunt federa nostris
et populis patefacta quies, cepitque videri
rege sub Alfonso gens itala habere triumphos.
Unde igitur prius est nostra hec res ordine cepta,
hinc sanctum repetamus opus. Lux candida regni
prima fuit spesque alta omni firmissima genti
cum sua Fernandus tecum connubia iunxit,
o decus et splendor, lux o clarissima terris,

p. 131

Isabella, ducum et veterum stirps inclita regum.
De te pauca prius, Calabrum dux optima, dicam;
post sequar inceptum. Taceo tot regna parentum
et generis tot sceptra tui: satis ipsa superque
materiam mihi sola facis. Sub sydere fausto
nata, trahis lucem, quae totum verberat orbem
et radiis magni scandit fastigia celi,
spemque fidem tribuens animis. Unde est tibi tantum
pectoris ingenium, virtus gravitasque modusque
et menti tot dona tue? Tibi suggerit unde
has Dea virtutes celebri sub imagine Pallas
hosque animos fortes? Non hec sine numine celi
tanta homini concessa putem. Pietate refulges
pauperibus, medicina egris, medicina salutis,

p. 132

quod donum in primis sub eodem sidere natum
principibus Natura dedit, quo munere magnus
placatur coliturque Deus; clementia regum
et pietas animi celi placuere Magistro.
Has tu plus aliis, dux prestantissima, menti,
virtutum regina, colis; tu sola videris
pax, decus et populis requies concessa futuris:
horrida perpetui clausisti vincula belli,
tu pacis, tu stella boni; multum inclita, quae te
circuit, immensum regeret sapientia mundum.
Si laudes sequar ipse tuas et ab ordine totam
virtutum effigiem, cum non manifesta supersint
plura intus vincantque tuam tua pectora famam,
Phebus ad occasum rursusque meabit ad ortum,
et non plena ibunt facili tua carmina cantu
et calamis non scripta meis tua magnus Apollo
reddita codicibus sub carmine gesta notaret
perpetuo et claros describeret ordine versus.

p. 133

Firmato hoc igitur sancte sub federe legis
coniugio, celi tandem sub numine magnus
nascitur Alfonsus, qui vultu, nomine, gestu
inclita magnanimi promictit pectora genti
principis Alfonsi, vitam requiemque, salutem,
totus avo similis, siculos sperare colonos
perficit atque animos letis incumbere rebus.
Prosequitur partu post Elianora secundo,
fronte gerens habitum, possit quem quisque vereri
et colere intentus magnoque extollere cultu
in celum, numen tanquam, fertque omnia secum
signa pudicicie venerabile sidus et omnem
splendorem, reddique sue reverentia forme

p. 134

maxima cum posset, magis imperiosa videtur
sistere et in magnis collata aptissima rebus.
Ad te nunc vertam, dux invictissime, carmen,
dux Ligurum, sancteque huius dux optime pacis,
dux belli extincti et nostre dux maxime gentis,
quem merito Alfonsus magni pater optimus orbis
prepositum ducibus magno suscepit amore
inque animi partem fausto sub federe cepit
consiliisque armisque fovet, cui dextera semper
et vigilans forti prudentia pectore fecit
agmina per campos inimicaque prelia vinci
et sceptro parere tuo, cui maxima coniunx
Blanca, thoro veniens, produxit semina lete
pacis et immensi coniunxit federa mundi,
Blanca, gerens aptum nomen virtutibus, ut iam
nota foret magnum felix sua fama per orbem.
Sfortia, cum mundi concepit lumina primum
natus et est ortum sidus venerabile terris,
omnibus imperium sceptrumque ostendere vultu
cepit et a populis magnos, iam parvus, amores
atque animos fortes secum contraxit, ut omnis
subdita gens illi nedum, sed et altera longe
undique perpetui signum monstraret honoris.
Maxima post oritur gentis spes leta future
Ipolita in terris, dotes cui contulit omnes
ingenio Natura suo tribuitque decentem
corporis et mentis speciem vultumque serenum.

p. 135

Grata Deo soboles, toti gratissima mundo,
Alfonso de rege fluens atque a duce tanto,
quanta tuis populis dederis bona, quanta propinquis
et quanta ausoniis tandem ventura colonis,
non est posse meum describere: scilicet hec sunt
perpetui monumenta boni, fortissima iugis
vincula letitie, vallati atque anchora amoris.
Principio adveniens orator maximus usque

p. 135

regem Albericus, magno comitatus honore,

p. 136

nomine dimissus sub carta et iuribus amplis
principis anguigeri, mentes acque optima poscit
federa per tedas et vincla iugalia iungi,
hoc pacto incipiens et scripto hoc ordine, quod sit
Ipolite Alfonsus dandus, quod Sfortia possit
esse tibi, Elianora, tuus, dignissima, coniux;
plurima dum suadet dumque ingerit ore diserto
coniugiis causas: «Rex invictissime», dixit,
«quanta tuis magnis iungetur gloria regnis
et sceptris vis quanta tuis, cum nobile toto
imperium sit in orbe tuum, cum prelia reges
et metuant tua castra duces! Nunc sanguine iuncta
arma armis vicina tuis, totque addita tantis
efficient bello non expugnabile robur,
robur inauditum nec longo a tempore visum,
quanvis iuncta tibi regum tot sceptra ducumque,
Augusti imperium, comitum tot castra, cohortes
et sint multa tuis demum coeuntia votis.

p. 137

Hec disiuncta loco veniunt spaciisque remota,
at vicina tibi et primo occurrentia nutu,
obsequio stant arma tuo, fortissime princeps.
Eia, age, da requiem populis, da federa genti,
ocia militibus, campos cereremque colonis
expedias, tandemque pio tua pectora celo
confer et etatis da nobis tempora prime!
Qua poteris breviore via et meliore paratu
in Teucros aciem destringere, vel quibus armis
romanum imperium tibi querere et inclita regna,
que tibi victa tuis subito ventura videbis?
Adde quod invictis Ligures ferre arma Sicanis
et signis parere suis bellisque favere,
non minus auxilium nec lege minore tenendum est,
quam que constituit Sanctum vox ultima Patrem.
Quare, age, da leges, vires et federa iunge,
nosque animo connecte tuo, fortissime Cesar,
letus ut imperio totus tibi pareat orbis
perpetuamque sibi teneat gens itala pacem!»

p. 138

Hactenus orator. Tandem pater optimus illi
pauca hec Alfonsus, gaudere his omnibus acque
letitie adventum esse sue sanctumque videri,
omnia consiliis gerere et sub tempore certo,
discussa bene re praestanti atque ordine ducta,
tandem oratori sua se responsa daturum,

p. 139

que meliora Deus nostrisque fluentia rebus
reddat et oppresso monstret nova gaudia mundo.
Cunque igitur totam hanc, animi moderamine fretus,
maximus Alfonsus rem prospexisset et omnem
materiam splendore suo et pia vota suorum
audisset visumque foret laudabile firma
connecti ratione duces et federa iungi,
firmavit tandem romano federe princeps
coniugia acque animos vinclis nexuque ligavit
perpetuis, faustoque datur sub sidere primum
inclitus Ipolite Alfonsus; tua, Sfortia, coniunx
Elianora tibi divino numine iuncta est.
Si cantare velim felicia gaudia magne
Parthenopes leteque sue solatia sortis,
queve urbem festis tenuere insignia ludis,
maior erat nostris virtus tribuenda libellis
cumque magis longo scribenda poemata cantu.
Sed tandem expediam paucis hec omnia. Magnus

p. 140

principio Alfonsus Capue dignissimus ipse
efficitur princeps certoque sub ordine dantur
premia militibus, suntque optima munera suntque
pro meritis pia dona, suis atque omnia demum
que potuere diem rebus conducere letum.
Inde neoptolomos longo dedit ordine centum
inclitus Alfonsus, quos, laute ut vivere possint,
muneribus cumulat, dat vasa argentea magnus,
datque aurum, vestes et magno principe digna
cetera constituit; mihi sunt mea praemia vati,
qualia das claris, princeps invicte, poetis.
Post hec ingenti procerum maiore caterva
ipse Alfonsides atque Elianora per urbem
ducuntur leti festam: sunt cerea tectis

p. 141

lumina cum tedis, sunt undique leta fenestris
suntque via permixta iocis, suntque omnia plena
fervida letitia; civem devincere civis
nititur atque animo pergit meliore videri,
pro studio stat quisque suo cum carmine, ludos
hic alios, aliusque suos superare laborat.
Preterea vario celum clamore tubarum
undique concutitur, leto tibicina cornu
personat atque animos placido sub carmine mulcet;
sunt hic et cithare, sunt hic et qualia quondam
Orpheus, ammissa mestus bis coniuge, nunquam
instrumenta tulit. Sunt omnibus omnia leta,
leta animis oculisque simul: tot gaudia celum
accipit et vultu ostendit sua signa sereno.

p. 142

Regia post statuit magno convivia sumptu
maximus Alfonsus claroque extensa paratu.
Ad cenam ut veniunt et regia pocula tandem
ipsi oratores, per non sibi subdita regi
imperia adducti, regio quos altera nutrit,
insigni sedere loco cum principe leti;
hinc quoque, servata regali lege, sequntur
et cum principibus comites equitesque ducesque
postque alii proceres; fuit urbs hic inclita tota,
matrone domineque omnes: tibicina, cantus
et genus omne soni per prandia leta fuere.
Repleti tandem varia sua lumina cena
regalique cibo, comites, equites proceresque,
matrone iuvenesque omnes compteque puelle
surgunt a mensa celeres aulamque patentem
intrant inque vicem festas coluere choreas.
Iam sol, dilabens medio de vertice celi,
prospicit occasum, stimulis et calcare fessos
ducit equos certoque regit moderamine currus,

p. 143

cum pater Alfonsus ludos pugnamque per urbem
constituit proceresque omnes ad munera magnus
convocat et festis ostendit gaudia rebus:
optima victori statuit sua premia, legem
dicit et arbitrium sub certo iudice ponit.

p. 144

Tum tres in medium pugne tabuleque magistri
prosiliunt orbesque gerunt, quorum unus in armis
fortis et adversas solitus prosternere turmas,
cura ingens regum, prior est Curegula Iohannes,
post baro prosequitur Muro qui sceptra ducesque
ante omnes ornat clarus, sed tertius alter
Andreas Gulielmus erat, qui matre sicana
externo est siculus genitus genitore fuitque
consilio regum virtute fideque receptus;

p. 145

ipsa ducis Calabrum domus hos tres inclita nutrit
consiliisque armisque fovet rebusque tuetur.
Hi tres magnanimi subeuntes arma vicissim
armatos contra leto tenuere favore.
Magno hec ornatu et magno spectacula sumptu
perficit Alfonsus: sunt hic insignia queque
ornamenta, auro et vario contexta colore
et miris preclara modis, regesque tubeque

p. 146

adsunt et proceres festa ad certamina ducunt.
Ad pugnam ut veniunt equites et fortia iungunt
corpora per campos, studio quicumque laborat
currere praestanti acque ictu meliore videri
nititur in socium. Pater hec sublimis ab alto
aspicit Alfonsus letumque ante ora duellum
apponi frangique hastas in premia gaudet;
ipsa iuvant proceres regum pia lumina et alte
impellunt animos maiori incumbere pugne
intrepidosque urgent contempnere vulnera et ipsam
crudelem necis effigiem. Succurritur hosti.
Cum fers ante oculos ventura pericula Martis
et statuis fugienda tuos, laus ultima rursus
hec erit, ut reges videant tua proelia et ipsa

p. 147

leta per aethereos credant itura triumphos.
Matrone a muris, domine placideque puelle
spectant et pavide fractis terrentur ab hastis;
sunt et que celo faciunt sua vota precesque
prestant et lachrimis risuque iocoque tenentur.
Quatuor hic hastas forti sub pectore rumpit,
ille alius totidem, numerum nec alter eundem
complet et a posito scribuntur singula pugne
iudice, victori ut recte sua laurea reddi
possit et a certa procedant praemia lege.
Hic seu sorte sua, sive hoc evenerit arte,
bis septem Andreas Gulielmus ruperat hastas
impiger atque operi vigilans firmusque manebat,
ante nec explevit festos fortissimus orbes,
quam totidem totidemque iterum consumpserit et se
perpetue dederit fame laudique perennem.
Arduus ut tenero residens in gramine pastor
post iemem, prima subeunte estate, vagantes

p. 148

huc illucque suas per ameni pascua campi
sub cantu demulcet oves, foetumque patentem
lanigerique gregis vestigia certa sequentem
prospicit atque animo gaudens sua lumina pascit
letaturque suo tranquilla per ocia fetu;
haud aliter pugnam proceresque et cetera magnus
aspicit Alfonsus iocundaque pectora letus
sub placido arridens vultu et sub fronte serena
explicat et feste demonstrat gaudia mentis.
Fecerat officium lucis pater optimus orbi
Phebus et optatam duxere crepuscula noctem
invigilantque armis proceres; tunc inclitus ipse
imperat Alfonsus poni certamina et alte
prestanti sub voce legi cui laurea pugne
et cui magnanimi debentur premia regis.
Tunc tuba confestim, vento sufflata canoro,
incipit et cunctis placido dat carmine signum;
fit requies linguis, tenuerunt ora Quirites
atque equites populusque omnis, stat quisque paratus
iudicio et claras venturo porrigit aures.
Hinc praeco tales mictit de pectore voces:
«Accipite, o proceres, quae sit sententia magni

p. 149

iudicis ad pugnam cum totos viderit orbes
atque omnem recto descripserit ordine circum
preclarosque ictus signarit: laurea pugne
est merito Andree Gulielmo reddita tandem».
Post hec Alfonsus, tanto satiatus honore,
turba equitum multa laetus comitante recessit.
Tercius explicit

p. 150

Quartus incipit 

Interea, argolica penitus tellure subacta,
ingentes Teucer bello fortissimus urbes
insilit italicas, et leto remige pontus
barbarica sub classe fluit, scevusque tumescens
per mare, per terras, totum sibi quaerere mundum
pergit, et ausonio primum consistere bello
incipit, et latos complet cum milite campos
vicinasque premit turres et menia victor,
ut quos diva loco dederit Fortuna propinquos,
hos prius affligat scevo certamine muros.
Heu hominum quam lesa fides! Natura tueri
quos voluit genitrixque armis rebusque fovere,
hos ferus aggreditur populos et praemia mutat

p. 151

inque atrum vertit sortis pia dona venenum.
Una parum currens terre est contermina nostre
terra viris armisque potens, quae Scandalibecco
imperio fulgens fines pars proxima servat
Italie, magnos non aspernata triumphos.

p. 152

Hanc unam agreditur Teucer fortissimus hancque
prestantem auxiliis belloque armisque nitentem
obsidet, extensis circum longo ordine castris.
Pressa manu forti belloque excussa fameque,
quod quondam miseris felix prestare suevit
postulat auxilium; tandem pater optimus illi
queritur Alfonsus, cuius clementia mestos
oppressosque levat populos et tabida curat
vulnera et afflictis requiem sanctamque salutem,
melle magis dulcem acque omni dulcedine, praestat.

p. 153

Orator veniens: «Rex invictissime», dixit,
«rex fidei cultor, rex relligionis amator,
quem non laude pari nostri potuere priores
equare atque armis tali consistere voto,
ni tua succurrat clementia, ni tua nostros
det virtus populos et leta potentia campos,
omnia Teucrorum scevis cecidisse sub armis
aspicies, pariterque Lares violabit amicos
ignis et advecta cedet gens itala Troya.
Quare, age, qui populos digna sub lege gubernas
et facis imperio securos vivere reges,
hos armis defende tuis! Te Graecia solum,
te solum expectat, devicta superbia nostre
dum titubat terre, quae iam peritura videtur,
auxilium victis tua magna potentia Grais
ni ferat et trepidis eadem det fausta Latinis».

p. 154

Non mora, legato dantur responsa benigni
principis, et leta currit cum gente Palermus,

p. 155

mille trahens secum pedites totidemque potentes

p. 156

prestantesque equites animi virtute, sed omnes
assuetos armis bellique pericula passos.

p. 157

Delius ut primum Teucris ostendere lucem
incipit et crebros curru conscendere montes,
bellicus, accitis equitum peditumque magistris,
agmina composuit Siculus struxitque catervas
et lento graditur per castra hostilia passu.
At duo magnanimi troes, qui obsessa tenebant
menia, concussi subito terrore, falanges

p. 158

atque acies struxere suas contraque resistunt
viribus intrepidi, teloque animoque furentem
invadunt hostem siculum, tuba publica bellum
concinit acque omnes campo patuere caterve.
Hortatur socios paucis prius ipse Palermus:
esse armis studeant vigiles manibusque potentes
atque animo fortes, memores virtutis honorum,
et que conscriptis prestantur dona triumphis.
Insuper imponit legem, quod mente quod ore
Alfonsi regis nomen per prelia servent.
Hec memorans capiti galeam petit anxius et se
constituit bello. Teucri strinxere falanges
et cum magnanimis inierunt bella Sicanis:
arma armis resonant, strepituque et murmure celum
concutitur fortique animo pugnatur ubique.
Leta prius Siculis plausit Fortuna, caduntque
prime acies Teucrum fortes, primusque magister,
dum trepidant alii, letali vulnere fossus,
tellurem insultat; proceres equitesque sicani
acrius invadunt hostes fortisque Palermus
hos illosque fugat, pinguesque cadavera campos
complerunt. Scevo gaudet certamine Mavors,

p. 159

exultat Siculus spoliis et sanguine gaudet
victor et oppressos armis exterminat hostes.
Iam cedunt retro Troes, ventosque secundos
Scandalibeccus habet, viresque et cetera magni
principis invicti securus in agmine laudat.
Heu nimium fortuna oculis inimica secundis,
huc illucque fluens, solita hos, pulcerrima, et illos
ludere mortales et dulci peste tenere!
Nam quantum Siculis plausit victoria primum,
tantum dispersit sors post mutata superbos
astrinxitque solo; meror vocesque sequntur
cum gemitu et magni venere ad gaudia luctus.
Sic scriptum a superis: plena dulcedine letus
nemo potest unquam mundoque beatus haberi.
Namque retrocedens, posito certamine, vires
barbarus accepit, lectamque ad proelia gentem
omnia clam duxit mediaque in nocte Palermum
insilit incautum, secreta in valle iacentem.

p. 160

Vix sibi prima dedit veniens gens signa, fluuntque
undique per campos Troes et certa tulerunt
imprimis loca nota vie, post prelia pandunt
non dubitata neci, siculeque miserrima gentis
plebs ruit ad mortem, nullo prohibente, fuitque
par tibi, que quondam cannensibus horrida campis,
mors, tremis, heu, lugens tantorum morte virorum.
Milia quinque equites Troum, pedites totidemque
ceperunt armis siculas destringere turmas;

p. 161

at misere actoniti, quamvis sua fata Sicani
accusent, statuere mori lucemque per agros
linquere et antiquum belli non perdere nomen
totque fidem quesitam annis vitamque perennem.
Consurgunt armis et crebris ictibus hostes
percutiunt animoque acres et vulnere pugnant;
ipsa dabat vires animis spes nulla salutis
occurrensque oculis non vane mortis imago.
Fortius accelerant ictus atque acrius ira
concutitur: Teucrum primo de sanguine tellus
tingitur, hinc lato circum fluit unda cruore.
Iamque dies primo candebat sole resurgens
et duro Siculi stringebant proelia ferro
scevaque Teucrorum resecabant pectora frustra,
cum subito adverso veniens de sidere troum
ingens turba equitum, peditum subeunte caterva,
excitat oppressas Teucrorum ad proelia vires
auxiliumque tulit victis letumque favorem
ostendit. Bellum, clamor luctusque cruorque
undique per campos, Mars undique scevus, et omnis
nubilus est aer, fumus cum pulvere caelum
eripiunt; siculos solitam prosternere campos
advenisse lupam per castra et bella putares.
Deficiunt Siculis effuso sanguine vires,

p. 162

et iam dura manus crebro actenuatur ab ictu
lentaque contrahitur fesso de corpore, quamvis
numquam illis cecidere animi; miseranda iuventus
vulnera contemnens ultro petit anxia mortem.
Cum nova dent Teucri venientes proelia, firmi
intrepidique armis praestant animasque per agros
linqunt et stricto capiunt sua funera ferro.
Haec tamen aspitiens summis a montibus, iras
Scandalibeccus habet mestaque in mente furores
colligit inque urbes accepto tempore fugit,
custodesque iterum victus per menia ponit
atque amplum portis ingenti pondere ferrum
obicit, et madidos Teucrorum sanguine campos
ac bellum crudele suis mortemque reliquit.
Dardanide pugnant Siculisque cadentibus omnes

p. 163

letitia exultant et mesto funere gaudent.
Quid faciat gens grata Deo, fessa unde favorem
expectare potest, aut quam sibi querere turrim,
aut quod consilium longa regione futurum
totque inter casus totque inter mesta labores?
Pugnat et accepto spectat cum vulnere caelum,
unde sibi auxilium veramque exposcere pacem
sola fides praestare potest tutamque salutem.
Ut solet, a vaenis coepit cum currere sanguis,
paulatim corpus, longo post tempore, vires
perdere et, infecto paulatim lumine, tandem
deficere, haud aliter caelo devota iuventus
deficere ipsa sibi et mundo spoliata videtur.
Finiat ut tandem tanti pars ultima belli,
acceptis secum paucis per castra Palermus
evasit sociis, alios servatus in hostes.
O quam clausa homini, quantum atque obscura videntur
iuditia et secreta Dei! Sunt cognita nulli;
quo patitur pacto tanta haec opprobria, quove
sidere turbato veniant haec tempora mundo,
quid tot bella velint, quidve impia vulnera poscant,
quid lacrime et genus omne necis, quid funera regum

p. 164

et quae nunc letos sequitur victoria Teucros:
solus in archana volvit Deus omnia mente.
Nos exempla docent signantque pericula mortem
perpetuam, ni forte viam melioraque dona
et sanctum capiamus iter; doctrina Magistri
reddita cum lacrimis animo meliore tenetur.
Est sapere hoc nostrae crebro conducere menti,
sed mens hoc operi prima haec sapientia fertur,
scilicet et letos caelo visura triumphos,
optima quando operi procedit amica voluntas.
Dardanide interea, quamvis victoria primum
plauserit et victos veniens oppresserit hostes,
dum numerant socios, dum quaerunt ordine turmas,
ammissos lugent media plus parte ducentos
terque alios geminos centum; postque impia quondam
proelia Cannarum non est audita poetis
tanta hominum strages, tam magnae reddita genti
a tam contractis sed euntibus ordine turmis.

p. 165

Postquam igitur tristes Teucri flevere suorum
funera et ardenti strinxerunt leta dolore,
ingentes longo confectas ordine centum
construxere piras motisque a pulvere Troum
corporibus positisque super, terraque relictis
quae secum sicula duxit de gente Palermus,
vulcanum apponunt: paulatim accensus ut ignis
corripuit vires, flamma stridente, per auras
it fumus caeloque tenus conducitur alto.
Ut tandem in cineres, euris cogentibus, omnes
ardentes abiere pirae maledictaque tellus
itala, confestim in caros properare penates
Dardanide et tanto victos cum sanguine campos
linquere constituunt, motisque a sidere castris
cum magno repetunt Grais inimica dolore
Pergama et extinctis iterum fit funus amicis.

p. 166

Illa patrem plorat, dulcem vocat illa maritum
voce alta et lacrimis gemino dolet altera fratre,
haec nato: nulli minor est sua causa doloris.
Ingens Troia gemit, lugent matresque nurusque,
quaeque suum lacrimans fert ad sua funera munus;
postque ululant meste, vocesque ad sidera currunt
et cum femineo completur carmine caelum.
Sic quondam extinctum flevit Cassandra Chorebum
infelixque suum regem regina maritum,
impia quae tociens natorum funera vidit,
quorum unum ante oculos crudeli vulnere Pirrus
mactavit mestosque duos dedit esse parentes
una morte hominis, cui, ne tot funera multum
suffecisse putes, posita est quoque mortis imago
coniugis ante sui: post haec captiva videtur
regnorum quondam felix regina suorum.
I nunc et mundi miserum te crede procellis,
qui magno imperio fortique extolleris urbe!
Ut dulci a fructu foliisque cadentibus arbor
nudatur, plerumque ruit, radice revulsa,
per terram, mundi sic omnia prospera, sicque
quaeque cadunt, nullo aut parvo nutantia vento.
At cui non parva gelidum formidine corpus
et mens lenta fuit properansque ad menia fugit,
cum videt, ammotis castris, abiisse falanges

p. 167

barbaricas tutosque omnes consistere campos,
exit et extinctos lacrimis explorat amicos
praeteritosque vocat socios comitesque fideles.
Insuper et crebris verba haec singultibus addit:
«Non potui, o quondam stantis firmissima saedis
causa mee et trepidantis adhuc pars maxima turris,
hanc mediis animam vobiscum effundere turmis
cumque animo meliore mori currensque per hostes
auxilium afflictis exquirere! Forsitan omnes
aut salvi aut omnes spoliati hac luce per arma
essemus, pariterque necis pariterque salutis
leta comes Fortuna foret! Seroque pericli
penitet et sero volvo sub pectore culpam.
Nunc autem restat preciosa cadavera terre
reddere, quando animi caelo meliore potiti
sunt ante ora Dei laetaque in sede locati».
Haec ait et lacrimans agmen sepelivit amicum;

p. 168

post canit ad tumulum divini carmen honoris,
thura gerens toto nimium redolentia caelo.
Quartus explicit

p. 169

Quintus incipit

At pius Alfonsus, postquam res ordine gestas
accepit, quamquam ingenti mens arserit ira,
perque ierit fluctus ceu motus ab aggere ventus
cum redit in girum et denso cum pulvere caelum
eripit, huc illucque fluens medicante dolores
letitia exultat mestisque haec gaudia rebus
miscet et actonitos gaudet per proelia Troes
atque acri Siculos animi virtute peremptos;

p. 170

verum odia in Teucros et magnas aggregat iras
incenditque animum bello, classique futurae
pervigilat noctes et toto pectore fervet.
Maxima cum quondam properaret Graetia Troiam
perdere et ultores totoque exquireret orbe
fortia per campos heroum corpora et omnes
insignes animos ad leta pericula duci,

p. 171

quo possent armis gentem superare superbam
amissamque Helenam lugenti afferre marito,
cauta Thetis natum Liconidi adduxit Achillem
virgineumque tulit vultum formamque virilem
lusit et extensa clausit genitalia veste.
Tunc ait: «O regum Liconides norma ducumque,
rex equi cultor, rex prudentissime terris,
cui pater omnipotens summam concessit honesti
totque dedit natas sub virginitate pudicas,
hanc, tibi si libeat, crudelia saepe minantem
proelia et in gestus tendentem saepe viriles,
addo tuis, Liconide, atque unam tempore parvo
committo donec rediens ego pauca revisam,
quae regnis illata meis mea sceptra requirunt.
Quae peto, redde, precor, timide da munera matri
virgineoque iube tecum hanc consurgere coetu».
Dixit et incluse iunxit sua labia linguae.
Tunc senior Thetidi rex hac est voce loqutus:
«O Thetis, antiquo veniens a sanguine regum,
cui decus omne fuit, rerum cui gloria cessit,
non labor est longus mecum impetrare quod optas
et tua vota sequi, quamvis orbata marito
nuper ab extincto, sua stat reverentia mecum.
Gratulor atque iterum laribus succedere nostris

p. 172

virgineoque meo conduci hoc agmine doctam
materna virtute tuam summo ordine natam».
Accipit anguineum placido cum pectore donum
hocque inter castas senior iubet ire puellas
regalesque suas occluso crimine natas.
O quanta est animis hodie comperta malignis
fraus invisa bonis sed non odiosa tirannis!
Non laus, non virtus, nec res sine labe videtur
utile ni sanctum cum laude sequatur honestum.
Virginibus virgo datus est sed tempore parvo
virgo nec inventus, non altera virgo reperta est.
Tunc scelus omne subit, tunc laxis undique habenis
fit via criminibus, facies cum credita honesti
non suspecta oculis animisque altissima cunctis,
propter pallentem tenui de cortice fumum
fallentemque habitum et fictae contraria vitae,
praebet saecuros ad crimina quaeque lacertos.
Illa ingens virtus et magno digna Catone
nobilitas animi, cum nulli credita fraudi
propter firmatos a consuetudine mores
antiquamque fidem et veteris vestigia veri
fallere dum posset, vulgi cessante querela,
omnibus illesum semper servavit honestum;
non Phedra Ipolitum potuit corrumpere castum
Virgineamque auro romanus flectere quondam
Appius, offitio insignis sed pectore fedus.
O quam grata Deo, quantum est gratissima mundo
virginitas animi! Non tu, Lucretia, mentem

p. 173

fedasti, quamvis corpus mortale tulisset
gaudia vaesani subito fugientia furti!
Illa ubi nunc probitas? Ubi nunc firmissima mentis
turris ab antiquis non expugnata tirannis?
Non potuit quondam nisi creditus ante Diana
Iupiter optatos ad se deflectere vultus
virginis et precibus mentem violare pudicam,
nec pedibus celerem Phebus comprendere laurum;
Inache, habes caram turpi sine crimine natam,
non sua lesa fides, potuit mens casta videri
atque opere a tanto magno dignissima caelo,
vim licet intulerit lati pater optimus orbis
Iupiter et castum compraesserit inguine pectus.
Dum mens firma operi, tua sit tibi cara voluntas,
exitus in partes sine labe revolvitur omnes.
Magnanimum interea bello querebat Achillem
Graetia dardanio contra ardua menia Phebi
et Priami imperium; lecti facundus Ulixes
Titidesque comes totum cepere per orbem
currere et ardenti siciunt cum pectore magnum
Eaciden, clausum tectis pannisque latentem.
Non secus ammissam nuper sub montibus altis

p. 174

luminibus praedam quaerit venator acutis
per campos et prata, ruens huc anxius illuc,
nunc canibus fidens, positis nunc retibus, ardens
ante oculos illam per leta cacumina poni.
Huc illucque fluit socio contentus Ulixes
exitioque urbis magnum speculatur Achillem;
cumque peragrassent vasti loca devia mundi,
per mare perque urbes, campos, magalia, turres
currentes, quaesita ullis est reddita numquam
praeda oculis. Tandem Liconidis regia poscunt
tecta, ubi magnanimus scevusque latebat Achilles:
Deianira illum, senioris filia regis,
appraehensum mediis vinctumque tenebat in ulnis.
Hos inter dulci Venus est dea cognita furto
et gravida amplexu tandem reperitur Achillis
virgo, olim tali non umquam craedita mostro.
Nulla animis virtus, nulla est fidentia rebus,
omnia criminibus, viciis prona omnia, quaeque
in duros abeunt hominum commertia morbos.
Haec tu casta pio poteras patefacta parenti

p. 175

reddere et in tutos procedere, filia, gressus,
cum primum est oculis tibi vir manifestus Achilles.
Femina quae vires hominum, quae femina laudes
substinet et pectus quae servat casta pudicum?
Vix inter centum vixque inter milia centum
una colit terras sapiens aut femina fortis.
Spina latens herbis lectique domestica serpens
fonsque vetus scelerum radixque intensa malorum
femina, quae extinctos ad proelia suscitat ignes
estque malum terris geminans zizania semen,
lingua expers pacis diraque Thesiphone peior.
Belli causa fuit quondam tibi femina, Troia,
bellum ingens homini crudeliaque arma minatur
femina et in festos confert sua tela penates.

p. 176

Omnis causa mali, fel dulce et dulce venenum
femina, quae lites secum tenebrosaque secum
argumenta gerit, lacrimas odiosaque portat
iurgia et incertas certo dat vulnere mortes.
Femina cum primum viciasset prima parentem
nostraque perpetuis posuisset corpora flammis,
una iter in caelum nobis tulit, una salutem
perpetuosque lares, cuius reverentia tantum
me tenet, ut vestros repetentes carmina morbos
praeteream taceamque omnes in lite libellos.
Ergo, ubi cum socio regalia cautus Ulixes
tecta simul subeunt, ducibus vicina pelasgis,
rege salutato, dextras iunxere vicissim
accepitque duces animo rex letus amico.
Hic est, Troia, tuis flammis inventus Achilles,
menibus exicium sacrisque penatibus ingens,
et via longa armis multisque petenda periclis
terrarum et pelagi; tanti tibi causa doloris
penarumque fuit tanteque occasio cladis
in castris cautus causisque disertus Ulixes.
Nam simul adduci sua post convivia natas,
rerum harum ignarus, Liconides iussit et omnis
ante oculos veniens patuit chorus: inclita proles
altior est Thetidis cunctis manifesta puellis,
quae non femineo posset fore credita vultu,
quamquam habitum veniens moremque tulisset eundem.
Non possunt aliena diu simulataque longis

p. 177

vivere sideribus; moritur fraus tempore parvo
et perit in niveis fucata nigredo ligustris.
Non latuit longo factus bos Iupiter olim
tempore nec fratris natus deus ipse Cupido,
cum regina illum, troiano munere gaudens
amplexuque ardens, placido sub pectore cepit.
Extemplo fraudem et mentite virginis ora
ardentesque oculos et brachia novit Achillis
qui linguam atque artes aliis largitur, Ulixes,
et tandem, appositis coram Liconide suisque
muneribus, clipeus manibus cum motus Achillis
illarumque forent teneris gestanda puellis,
post multas laudes et docte praemia linguae
Dulichie populo ingenti ducibusque pelasgis,
qui vitam exponunt hostes et Pergama contra,
arsit achilleum tanta dulcedine pectus
verborum, famam et laudes pariterque triumphos
mente subit; comiti tacitus subridet Ulixes.
Illum autem ardentem ferroque animoque ruentem
ad bellum (rapte tanta est iniuria praede
tantaque troiani capiundi gloria belli)
Deianira oculis, vultu lacrimisque moratur,
quin etiam nutus centum manifestaque centum
signa dedit, castis non convenientia nimphis.
Quid faciat dubitat: numquam est sententia nostri
firma animi, gemina illi quando occasio surgit.
Hinc amor, hinc rerum gestarum gloria pugnat.
Telamachi hunc tandem placido pater increpat ore:

p. 178

«Eacide, o divum et veterum stirps inclita regum,
unde trahis clarum toto super ethere nomen,
quid facis hoc dudum vili sub tegmine tectus,
quidve studes Grais ascondere nomen Achillis
teque tibi adversum tanto praebere timore?
Non sedet in plano sublimis et inclita virtus,
praecipiti est affixa loco, frustraque timemus
proxima quae nostrae sunt nostra pericula laudi.
Non opus est requie ducibus, non hospite, longos
qui bene det somnos, posita nec divite mensa
deliciisque novis; castris inimica virorum
ocia dant animos molles mentemque resolvunt
enervantque omnes solido de corpore vires
et demum mala quaeque docent. Requiescit in aula
femina, magnanimus dux sub fervore geluque,
imbribus et timidam luna faciente quietem;
nunc hos, nunc illos festinat linquere campos
itque hospes quocumque novus, dat castra movetque
uno saepe die; domino sub Marte ministrat,
qui vigiles iubet esse suos, servitque saluti
et cum vulneribus virtutum praemia querit
perpetuumque sibi per mille pericula nomen.
Exue femineos ad mundi praemia vultus
signatumque tibi propter tua proelia caelum,
et corpus mihi redde tuum! Te Graetia regem,
te regem expectat Graie est quae proxima terre
tellus et totus properans ad Pergama mundus!».
Ille autem, abiecta longa de corpore veste,

p. 179

quantus erat patuit mundo manifestus Achilles.
Mirantur tergum, mirantur brachia, vultum
cruraque cum manibus natumque ad vulnera corpus,
exiciumque urbis Troie Priamique sepulchrum.
Conscendunt puppes patriaeque ad litora leti
remorum auxilio placata per equora currunt.
Quid mea scripta sonent? Ne tu me vana loquentem,
Troia, putes, mea non nudis cape carmina verbis.
Ingenti bello subito es peritura sub armis
principis invicti; non est querendus Achilles,
non tibi cum socio sapiens occurret Ulixes
Aiacesque duo geminique ad proelia fratres
totque duces quondam: pro tot tibi regibus unus
sufficit Alfonsus. Veterum sapientia regum,
consilia, arma, decus pecorumque ingentia gestis
terga data atque operi magno cecidere: triumphat

p. 180

Alfonsus sepelitque duces pater optimus omnes,
cuius ab imperio caelo sublimis ab alto
orta est pax terris Martisque ingentia tectis
arma latent Italique colunt arbusta viasque.
Firma animi requies illo populique patresque
nutantesque aquile legesque urbesque tenentur;
hunc velut antiqum numen, velut orbis adorant
unum omnes lumen populi, genus omne latinum
vicinumque sibi sola hac spe et munere vivit.
Quod si fata meis tribuissent serta libellis
et quondam siculis quae concessere poetis
maioresque animo vires et Apollinis antrum,
divinum redolens carmen, mentemque Sibille,
maius opus calamis maioraque gesta, tuisque
victa foret semper mea felix musa triumphis!
Ergo potest merito tua scaeva potentia, Teucer,
in castris trepidare tuis et bella timere,
quae vicina tuae diversa per aequora morti
adveniunt properantque tuos delere penates.
Non tibi cum ducibus sunt arma adeunda pelasgis,
nec cum dardanio festis in sanguine Penis
extinctam propter crudeli vulnere Didon;
non tibi Palladium celsa de Palladis arce
cum Titide suo manibus violentus Ulixes

p. 181

sanguineis rapiet; non rursus ficta Sinonem
audentem aspicies nec tractam ad nubila molem
decipientis equi, quem tu per menia ductum
funeribus miseranda tuis et fletibus olim
cepisti, quamvis Phebi tua pectora contra
ardens Lacaon dederit sua vota sacerdos.
Altera castra tibi maioraque bella parantur
armaque cum populis nunc altera et altera rursus
pectoribus tormenta tuis, que maximus ipse
digerit Alfonsus Martis per prelia secum:
illa tuae subito venient dimissa ruine
et morti coniecta tuae. Nunc ultima Teucros
fata trahunt miserosque urgent discedere terris.
Ut leo cum gradiens animalia punicus inter
cuncta subesse sibi gaudet spoliosus et unus
per medium rugiens securus obambulat agmen,
supposita cauda illa scilent terraque quiescunt
ostenduntque oculis habeant quem mente timorem;
sic inter reges, sic inter castra patresque
militat Alfonsus sicque inter menia Troie
aspicitur solusque omni ratione timetur.

p. 182

Si quondam audisset iudex sua proelia Minos
et toti manifesta orbi sua gesta ducesque
devictos et regna sibi quaesita, dedisset
iudicium Alfonso, sociis lis nulla fuisset
orta tribus, foret haec sententia nulli
suspecta et laetos caperet memoranda triumphos.
Quare, age, qui terras atque inclita sceptra gubernas
Neptuni celosque omnes et sidera noscis
infectumque oculis solem atque absconsa sororis
cornua bina suae, longas noctesque diesque
et rerum causas, doctorum et scripta priorum,
perfice quod ceptum est letumque adducito finem!
Hic labor, hic laudes, hic sunt sua praemia gestis
rebus et optatos hic dat tua Roma triumphos!
Quintus explicit

p. 183

Sextus incipit

At ferus ut sensit, fractis legionibus, omnes
a castris rediisse duces caedemque suorum
ingentem atque hostes duro sub Marte peremptos
vivere et effuso caelum peciisse cruore,
virtutum impatiens harum vel sanguinis ultor
Teucrorum effusi, nimio fervore tumescens,
non parvas animo concepit barbarus iras,
at fremit in christos iterumque ad proelia turmas
imperat ire novas et claros arte magistros.
Vindictam exclamans et dentibus impia frendens
funera, militibus leges, legionibus arma
constituit longoque monet sermone falanges,
ortans ne redeant nisi victis hostibus et ni
morte Latinorum sanguis per proelia currat;

p. 184

plura iterum repetens veterumque exempla parentum
commemorans, tandem haec ornato carmine subdit:
«Evandri quondam natum Pallanta superbus
imparibus iuvenem Turnus iugulavit in armis;
hinc tros Eneas generum mactasse Latino
dicitur, hoc illi iuncta est Lavinia coniunx:
sic vos vindictam, sic vos properate cruorem
fundere et ammissum per proelia quaerere nomen!
Hic labor, haec virtus, si quando iniuria facto
incidit, hanc armis gestisque extinguere rebus
et cum perpetuis penitus delere triumphis.
Ite, animo fortes, Teucrumque asperrima caelo
arma date et belli morem pater instruat Hector!».
Dixerat, utque abeunt tormenta ingentia mittit,
quae possent turres atque ardua menia terrae
deicere et populos terrere in bella latinos.

p. 185

At pius Alfonsus collectam in litore classem
expedit; hanc armis, hanc omni remige munit,
quae non romanis concederet aequora corvis,
felix barbaricos subito visura triumphos;
insuper invictas turmas fortesque falanges
explicat in terris atque omni milite campos
complet et ad bellum vicinas excitat urbes,
terreat ut fortes congesta potentia Teucros
impellatque animos retro retroque recedat
semper principibus nocitura superbia magnis.

p. 186

Heu, quam sancta Fides terris, quantum optima Christi
munera dissipiunt! Non caeli gaudia nostros
afficiunt animos, nec dultia praemia mentes,
pectora nec requies, cum tot dent proelia Troes
crebraque tot nobis totque impia vulnera totque
funera et actonitos duro sub Marte Quirites
totque duces, proceres urbesque in pulvere ductas
et populos servos, consumptis menibus, et sit
extinctum imperium! Non impia Genua scaevos
Christi hostes putat esse suos: favet improba rebus
et pretio exultans favet auxiliaribus armis,
solaque de tantis venientem ad proelia Teucrum
adiuvat et letos ostendit ad omnia vultus
datque opibus captis ducibus contraria nostris.

p. 187

Aspicit hanc animo regum pater optimus unam
errantem Alfonsus tacitasque extendere palmas
sentit et in casus letam procedere nostros
nostraque velatis properare ad funera cultris;
hanc videt immitem nostro gaudere dolore
fortunasque sequi Troum zephirisque secundis
plaudere et in terris omnem sperare salutem
esse procul nobis, iterum nec surgere christos
nec posse extinctas armis attollere vires.
His contenta malis falsisque facillima tantis
credere, quae vanam delectant undique mentem,
pascitur a vento votoque tenetur inani.
Falleris, urbs varios arcus succincta colores,
atque aliter sentire potes cum colligit omne
iuditium secum tua mens et pectora sensus
sollicitent capitisque tui nec dormiat ordo!
Olim praesidium tua lesa potentia sensit
principis invicti, cum, motis menia contra
civibus, Alfonso censum miseranda ferebas,

p. 188

ne captiva fores vel ne peiora videres
quae fortuna solet dubiis ostendere rebus.
Urbs domina in terris et praestantissima quondam
Roma fuit solioque ingens tot sceptra gerebat
quot sua mundus habet, claros quo tempore cives
orbis quaestores tenuit morumque magistros.
At sua post paucis tribuit Fortuna diebus
tempora et in cives moverunt proelia cives
inque suum gessit fratrem sua brachia frater
et socer in generum: tunc primum cara videri,
saepe salutari privata pecunia coepit;

p. 189

tuta animi requies et spes firmissima, virtus
occidit et sanctos leserunt crimina mores
cumque suis titulis cecidere piacula patrum;
graeca fides periit, periit romana, subactis
legibus, et regnant raptum, violentia, furtum;
publica res moritur, moritur privata, togatis
arbitrio exclusis; non res est tuta theatri
privateque domus, non sancti est cura senatus,
cura Deis olim grata immortalibus urbis,
incepta auxiliis studiisque frequentibus aucta;
undique tela sonant et scaevis vivitur armis
concutiuntque urbem diversa pericula totam;
imperium tantis quaesitum viribus et tot
bellorum studiis et tot sudoribus ante
corruit et totis ceciderunt atria caeris.
Nil nunc tale tibi, non sunt tibi, Genua, fixa haec
vulnera: ab Alfonso cepisti, ingrata, favorem
ne tu mesta fores et ne tua menia terrae
corruerent. Tantis gaudes erepta ruinis,
audes, infelix, meritis occurrere tantis
infesta, et terris tantum committere crimen,
quaesitum ut meritis aurum ventosa negares
et capite erepto fieres adversa patenti
imperio magnoque tuo contraria regi,
unde tibi auxilium tulerit victoria tantum.
Proh scelus! Humanis quanta est iniuria rebus
quantaque non equo redduntur pondere, quanta
praestita mensura non conceduntur eadem!

p. 190

Non tu leta fores, nec tu tua menia felix
aspiceres, morti subiteque obiecta ruinae,
ni tua magnanimus fovisset proelia primum
Alfonsus secumque ardens tua vota tulisset;
pro quibus est meritis totis tua cognita terris
summa lues animi mentisque nigerrima labes.
Mens ingrata Deum mundique miserrima fratres
ledit et est sanctis animisque inimica beatis.
Fedius hoc vicio nichil est: comburitur igni
area, mens homine ingrato, clementia caeli
fonsque Dei pietate fluens currensque per agros,
dulcis aquae fluvius, vicio siccatur eodem.
Cur igitur latras? Num nota potentia magni
principis adversas non suffectura falanges
perdere et excussas pelago demergere puppes

p. 191

Teucrorumque omnes penitus confundere vires
consiliis armisque suis? Si Pergama quondam
rege sub Alfonso Xanctum prope castra tulissent,
non tam dura armis vidissent proelia Troes,
nec tantum absentes coniunx quoque graeca maritos
flevisset; prima cecidissent menia bruma,
menia quae magnus construxit ad ethera Phebus.
Non opus ultra armis regemque ad proelia Resum
mittere equos frustra, et frustra per bella fuisset
ad tua magnanimum, Cassandra, venire Chorebum
coniugia atque ultro, te capta, incurrere mortem;
non foret a Pirro tumulo iugulata parentis
virgo olim in terris pulcerrima, sanguine cuius
placati zephiri classem traxere Micenis.
Cede igitur retro: non sit tua scaeva voluntas
nec tam cara tibi quantum modo cara videtur.
Quam ledunt mores non est constantia virtus.
Effuge et hanc omnem penitus de pectore pestem
excutias moveasque tua de mente venenum
inque aliam curras sedem, quae certa saluti
creditur esse tuae, cum praebeat altera mortem.
Propositum sapiens mutat sine labe, futurum
praevidet et cautus ventura pericula vitat:

p. 192

quanta sibi quondam sapiens vitavit Ulixes
adversa in castris, et quae post diruta Troiae
menia et extinctum multo cum sanguine bellum?
Quanta olim ornato virtutum prima Lucullo
auxilia in terris tribuit prudentia? Quanta
Actilio ad mortem redeunti? Multa Catoni
pluraque caesareis concessit amica triumphis.
E contra multis stulta insipientia mortem
perniciemque tulit: veterum decreta parentum
testantur scripto meminisse pericula tergo.
Non tu, scaeva, potes simulare haec carmina mentem
aut pectus latuisse tuum: sunt cognita quaeque
suntque animo manifesta tuo rescripta priorum
et decreta patrum veterisque annosa Ligurgi
pagina sunt tecum, pro quo dant pondera leges
criminibus maiora tuis. Quando omnia nosti,
conscia iudicii culpa peiore teneris
et seges est scelerum magis affligenda tuorum.
Non tibi sunt oneri nec te et tua pectora ledant
carmina et in tergo depicta iniuria, cum tu
captivam imperii conductis navibus urbem

p. 193

fecisti et Teucros optata in castra tulisti,
unde urbem assiduis coeperunt perdere telis
et cum tormentis ad fortia menia missis.

p. 194

O quibus in terris tua mens capienda poetis
et tua quo veniunt scribenda negocia versu!
Scilicet ante omnes sua quondam scripsit Homerus
et quondam ante omnes sua pulcra poemata noster
Mantuus: hic Graecos superavit et ille Latinos,
Virgilius, regum et romanae gloria linguae.
Hi duo te meritis et tot tua gesta notarent
carminibus facerentque omni vulgata per orbem
tempore, et antiquis iuncta esset fabula ceris
haecque eadem populis iret patefacta futuris.
At pater Alfonsus, quamvis sine lumine caecam
ire urbem videat, nulloque arcente magistro
huc illucque vehi, fractoque temone teneri
oppositam ventis, clausamque in pectore pestem
et Troum tota vestigia mente fovere
insidiasque omnes animi sparsumque venenum
visceribus, crudele odium, nec posse scelestum
propositum mutare suum, sancto ordine regum
constituit, vero motus pietatis amore,
urbem consiliis verboque animoque monere
ut si forte ingens posset de pectore vulnus
vellere, et auxilio meste fore proximus urbi,
quo Christum acciperet, Teucros et Pergama prudens
vitaret, fugeretque animi virtute dolendum
crimen et insidias animi propelleret omnes,

p. 195

sancta Dei legio, mutatis moribus, illam
aspiceret caeloque omni gauderet aperto.
Quod si forte aliud sua sors non leta tulisset,
nota Deo magni mens esset principis et sic
conspecta in populis atque omnibus inclita terris,
ut, quamvis voto res non successerit, illa
sancta videretur, totusque tumesceret orbis
has contra insidias urbemque adversus iniquam.
Heu, quam scepta malis et mens infecta veneno,
circumfossa odiis circumque oppressa scelestis
iudiciis, patribus carisque inimica magistris,
frigida consiliis et pigra incedit honestis,
fixaque proposito plus aspide surda videtur!
Quin etiam, infelix, contra sua castra repugnat
et magis audita secum ratione tumescit

p. 196

inque omnes agitur fluctus et sordida praeceps
crimina, praecepto nulli parere parata,
at cum consiliis peiora pericula nutrit
maioresque intus foveas maioraque cladis
vulnera, et infecto crescit sub pectore pestis.
Nil prosunt stomaco viciato dultia; si quae
mittuntur, subito posita dulcedine acescunt.
Auribus occlusis populis oratio frustra
funditur et frustra clamat qui pulpita scandit.
Sobrius invanum nostram paritura salutem
praedicat, atque hospes, clausa est cum ianua retro,
progrediens alio signata palatia querit,
quae pateant valvis secura duabus apertis.
Non recipit medicos quaecumque infirma videtur
mens, solio tumefacta suo: si quando monetur,
icta quasi clamat, veluti percussa resistit,
vimque pati, imperium et sua perdere iura videtur,
pareat auditis quociens conversa magistris.
Quanto igitur melius sapiens Theopompus et omni
pollens consilio, sceptro solioque refulgens,
ille senatores adscivit regibus olim
primus apud Spartam et, quamvis a coniuge cepit
pro natis querula convitia, sanctio mansit
robore firma suo, quae nostro tempore felix
vivit, et in caros transibit amica nepotes.
Tu tamen, infelix, non depositura superbos

p. 197

praecipitesque animi fluctus mentisque furorem,
Genua, firma manes nulloque auctore moveris,
qui mentem allitiat verbis et saepe monendo
succurrat capiti! Videas, temeraria, quantum
auxilio praesint memores lepidique Catones,
virtute, ingenio studioque animoque nitentes,
cum quibus imperium, reges et sceptra tuentur,
seque suosque fovent et recte caetera complent!
Flecte tuos oculos animo: non vivitur armis.
Nil prodest egris medicorum potio, quando
non curaturo languescunt corpora morbo.
Quid quondam armatum sanctum, Cathelina, senatum
te monuisse fuit? Quid longa oratio magni
consulis et dulci tua mens percussa lepore,
ac tociens urbis repetita pericula crebris
vocibus? In patriam monitus fera tela tulisti
et bellum civile tuis, sententia peior
consiliis tua facta suis, postque horrida Rome
proelia et exitium praeceps clademque tuorum,
poena tibi tandem multo cum sanguine mors est.
Non capiunt sanctos stultorum crimina mores
officiuntque animis sapientum dicta superbis.
Non potuit lenire tuos, Iugurta, furores
mente potens Scaurus, rapidum nec vincere pectus
aspectus patriae, non crebra oratio patrum,
quos tibi vel melius visum est confundere donis
muneribusque datis, quam mentem avertere ceptis.

p. 198

Te merito vinctum dimisit ad ardua Romae
menia vir fortis Marius, bis consul et absens
descriptus: tante tua praeda occasio laudis,
ut romana omnis fortuna fuisset in illo,
quamvis nobilitas lepidis contraria votis
afforet et gestis occurreret emula rebus.
Postquam igitur princeps amplis racionibus urbem
permonuit duxitque omnes in pectore causas,
quae possent tigres atque impia corda leonum
mollire, et scilices fortes ac ferrea quaeque
rumpere, et in legem viciatum reddere pectus,
signavitque viam rectam, crebrisque vocavit
consiliis iterum atque iterum maiore cathena,
illa nec Alfonso lingua nec mota diserta
firmavit mentem et scelerum fomenta suorum
faucibus occlusit maiusque in pectore vulnus
nutrit et est animo Christi, miseranda, rebellis,
et tandem invicti regis decernitur hostis.
Sextus explicit

p. 199

Septimus incipit

Postquam alfonseis scripta est, urbs impia terris 
militibusque inimica suis suspectaque tantis
fertur et in tantum processit perfida crimen.
Undique aragoneis miscetur navibus equor
ausonium, letoque fluit sub remige puppis
regia et adversos pelagi tutissima fluctus
sub duce ducta suo ratibusque superba ministris
navigat hostilesque iterum defertur ad oras.
Nunc mare, nunc portus, nunc mestas circuit urbes,
obvia nunc ratibus, positis nunc obvia turmis,
dumque altas turres et fortia menia felix
diruit, Alfonso semper dat leta triumphos;
nocte dieque vigil magnoque accensa favore,
huc illucque agitur vacuamque meatibus urbem
obsidet. In magno servatur mesta dolore

p. 200

Genua et afflicto mittit de pectore questus
ingentes pariterque auris suspiria donat,
navibus et turmis non officientia nostris.
Altera pars classis Teucros domitura superbos
mittitur, et magni divisa potentia regis
in partes felix fortisque adducitur ambas,
quamvis dimissis terra legionibus ante
horrida cum signis posuissent castra falanges.

p. 201

In quascumque procul sua mittit brachia currens
occeanus terras, spatiosus semper et ingens,
alveus in partes aeque dilabitur omnes
inque procellosos abeunt paria equora fluctus;
sic pater Alfonsus sua tendit brachia, sicque
fortia delectis consistunt equora nautis
castraque militibus, sua vasta potentia turmis.
Hoc tu forte prius vanum sub mente gerebas,
Genua, et Alfonsum belli sine laude putabas,
quamvis nota tibi sua vis manifestaque virtus,
consilia, arma forent, totusque resurgeret orbis
principis offitio totque auxiliaribus armis.
Quid gemis, infelix? Cur quondam maxima ploras
leticiamque tuis perdis singultibus et te

p. 202

tantopere affligis? Liceat gaudere parumper,
si tot sceva tuos veniens Fortuna favores
abstulit et letis posuit sua pocula rebus,
offitio sic functa suo; sapientia tantos,
quos pateris, merito potuit lenire dolores
et morbos curare tuos luctusque iuvare.
Non modica est virtus laetae servare temonem
sortis et in claro vitare pericula caelo
atque in tranquillo componere lintea ponto;
summa ea vis animi pollensque est pectus et ingens
ingenium vitae primum componere mores,
post tibi placatos sapienter reddere reges
obsequiis pedibusque tuis atque annua census
pondera sollicita quam primum exponere dextra,
quo tua tuta quies, tua quo mens laeta futuro
exeat, et rebus praesint pia sceptra secundis
prima fronte tuis, nulloque errore trahantur
pectora, mutatis eadem videare diebus.
Non decet ut multos facies gerat una colores:
optima mens voto tantum depascitur uno.
Non gemitus lacrimeque pie potuere dolores
abiecisse tuos, non suffectura venenum
tollere quae magno mictis suspiria caelo;
aurea conca potest, haec est medicina saluti,
haec menti spes certa tuae. Cum debita Christo
feceris, Alfonso praestes, miseranda, tributum,
teque piamque humilem reddas fugiasque tumultus
ingentesque animi motus et pectoris estus

p. 203

elatosque ad caelum oculos, quos, Genua, tecum
adstantes animo non vis sedare superbo.
At tu si obicias quondam per proelia regem
magnanimum proceresque suos populosque ducesque
ausonio superasse mari, quae carmina gestis
non veniunt scribenda tuis, cum gloria nulla
nec tibi partus honor? Quae tandem iniuria sceptris,
quaeve suis tineam potuere afferre triumphis
tempora, et Alfonsum bello maculare potentem
caesareosque ipsos hoc ictos vulnere? Numquam
navali bello capiti Victoria laurum
praebuit, et ducibus nulla inde iniuria victis,
nullaque res gestas titulosque industria laudes
polluit; in primo consistit Gloria vultu.
Servatur solis ea laudum fabula nautis,
qui, pedibus celeres atque altis funibus apti,
antennas plenis potuere ascendere velis.
Non opus est ducibus, non fas est regibus artes
has belli didicisse tuas, animoque tueri
perdita imaginibus ducibusque nigerrima nostris

p. 204

et parvis que parva viris; at laurea pugnae
reddita principibus, fuerint cum proelia terris,
sunt ubi pro bello reges subeuntque labores
ingentesque tenent recto moderamine turmas,
ne qua parte suas diffusa potentia vires
perdat et extremis nequeat succurrere rebus,
cum laudum pompa magnos promittit honores
et facit optatis cessisse pericula votis.
Hanc animo reges, hanc toto pectore certant
in gestis posuisse suis, hanc ordine multo
nituntur per castra sequi, proceresque ducesque
hortantur verbis, concedunt praemia dantque
dona neoptolomis, currunt per proelia stantque,
saepe suis hastas armis tenuere per hostes,
nunc ducis offitio, nunc magni militis usi,
dantque animos iterum, verbis et pectore bellum
vincitur: haec regum capiti dignissima laurus
ducitur, haec magnos concedit habere triumphos.
Quid tibi cum Tirio quove estis sanguine leti
bellorum comites, inque omnia fata fideles?
Quo devincta animo sunt olim pectora? Quove
inter vos pacto veniunt per federa leges?
Haec tua per populos decurrit Fama sicanos
perque urbes Ligurum perque omnes horrida campos
evolat Italiae fertque haec nova proelia gestis
criminibusque adiecta tuis, fertque omnia secum,
quae modo das Tiriis, modo das, turpissima, Teucris
artibus arma tuis, si quae sunt vera fatentur.

p. 205

Sola tibi fidei vestis pauperrima plaudit,
caetera fumoso tollenda videntur ab igne.
I procul a nostro, crudelis vipera, cetu!
I procul, et sanctos fugiant tua crimina mores,
ne vicina suos rabies tua pessima morbos
misceat et populos offendat livida nostros.
Nil tibi cum Christo, non est sanctissima sedes
nec facies sua magna tibi non cognita, tergo
vulnera, non lateri manibusque asperrima sanctis
et pedibus defixa suis; pulcerrima Ditis
atria sunt tecum, suntque optima munera tecum,
optima sed terris tristique infecta veneno.
I procul, et Teucros Tiriosque in pectore caros
marmorea sub lege tene! Da federa, iunge,
iunge tuos populos puppesque ad littora mitte,
armaque perpetuis concede futura diebus
et rescripta patrum decretaque caetera solve
et votis da quaeque tuis! Satiata voluntas

p. 206

et tua mens terris caeli dignissima perdit
praemia et aeterne damnat tua viscera morti,
hic ubi perpetuo torquent te Tartara luctu.
Sic medicus, quociens egris conferre salutem
desperat, quecumque velint dat pocula largus
et quoscumque cibos, quae, cum concessa videntur,
non procul adstantis mortis sunt signa futurae.
Non solum ante oculos quae sunt obiecta tuetur
ipsa hominis docti pollens sapientia, verum
quae procul a tergo longo sunt ultima tractu
prospicit et rerum recto tenet ordine finem.
Aspice quot gemitus, quot tu, miseranda, subibis
tormenta et meritas sub tanto principe penas!
Non caput extinctum gladio nimioque cruentum
sanguine per terram, tantos cui Roma triumphos
fecerat, in vultus tribuisset Caesaris olim
ipse Tholomeus, si mesta pericula prudens
caesareosque oculos prius inspexisset et ante
perfida sub tenui posuisset lumina rima.
Non Paris, ardentes oculos et pectora quamvis
coniugis argivae stimulo percussus amaret,
ad patris imperium perituraque menia Troiae
fluctibus aequoreis Helenam traxisset amicam,
si patriae primum flammas clademque suorum

p. 207

ante oculos animi venturaque bella tulisset;
ora Cleopatre fugeretque Antonius orbis
divicias omnes, si quae post horrida frater
coniugis abiecte posuit sibi proelia caute
conspicuo mentis vidisset lumine primum
et morti coniecta suae. Prudentia certos
fert secum clipeos contraque pericula muros,
insidias laqueosque omnes hominumque tumultus.
At tu cum Tiriis cumque hostibus, impia, Teucris,
adversante tibi virtutum lege, recumbis
stasque, sedes, recubas atque improba federa iungis.
Si quae scripta suis vates posuere libellis
et quae codicibus legimus memorata fatemur
vera, olim ausonio primum quam lictore classis
sisteret Eneae, ventis turbantibus equor
Neptuni, Tiriae currens defluxit ad oras:
hic tunc crudelem fugiens pulcherrima fratrem
condebat Dido letam Cartaginis urbem.

p. 208

Ut primum accepit vectos ad lictora Troes
regina et pelago versas a turbine puppes,
mente pia casus tantos miserata virorum,
regem ipsum et socios comitemque recepit Achatem
in tectis thalamisque novis, atque optima lustrat
auxiliis, pariterque dapes et pocula mittit
navibus et gentem meritis conduxit amicam.
At Venus, in frigio flectens sua lumina nato,
dum dubitat quo se divertant tempora fato,
cum studio alterius nati dat pectore flammas
regine atque animum magno complevit amore
dardanio, penitusque ipsum de mente Sicheum
abstulit: occlusum venis et sanguine scaevum
Dido tenet vulnus latitansque per ossa venenum,
infelix lacrimas teneroque a pectore questus
mittit et ardenti sua mens comburitur igni.
Non habet unde suos possit de corpore morbos
pellere seu tantos animi lenire furores,
quominus in teneras vigilans sua flamma medullas

p. 209

sceviat et medica possit mitescere cura.
Hos tandem ingentes animi miserata dolores
totque graves luctus positasque in pectore flammas
mitigat atque inter iunxit connubia Iuno
dardanium Eneam et dominam Cartaginis ipsam,
vota deum contra; gaudet pulcerrima Dido
coniugio, et leti collaudant numina Troes
hocque vocant sanctum, caelesti a sidere natum
augurium, dant thura deis, dant vota precesque
ad templum pariterque aris sua munera ponunt.
Omnia leta patent, Tirii et troiana iuventus
miscentur crebrisque parant convivia mensis.
Heu, quam leta brevi spatio res clauditur et quam
fata deum properant sortes mutare secundas!
Nulla diu felix mansit Fortuna, dieque
interitura brevi variat pulcerrima vultus
et ludos modo mesta suos, dat que optima tollit
uno dona die. Nam postquam maximus haeros
accepit somnis fraudes ne ferret Yulo,
Italiam subito sociis et classe parata
ventorum auxilio temptata per aequora poscit,
hospite cum terra misera Didone relicta.
Ut regina ducem summis a menibus ipsum
dardaniamque videt portu discedere classem:
«Proh deus! Haec», inquit, «meritis sunt praemia nostris?

p. 210

Haecque pie, hec magne redduntur munera menti?
Sic pater Ascanii, sic me delusit Achates,
sic quoque falsus amor, sic me troiana iuventus?
Sic ego fallor?», ait, «Nulla est cum crimine virtus,
non vitam ante oculos feret haec iniuria nostros.
Est modo dulce mori: non me despectus Yarbas,
non me deceptam ridebit barbara tellus.
Namque ego dardanio feriam mea pectora ferro
et mea promeritas capiet mens improba poenas».
Dixerat infelix, nudoque miserrima tandem
incubuit ferro, vitamque in sanguine fudit.
Occurrunt famule, germana occurrit et omnis
Cartago; mestis completur vocibus aether.
Ex illo Tirii Teucros Teucrumque nepotes
infestos hostes hostesque habuere penates,
quin cum Romanis bellum gessere superbis.
Gaudebant tumidi Troum de sanguine Poeni,
admixte quociens bellum tenuere falanges,
aspera bella odiis olim crudelia, donec
ipse Machammectus veniens componere sectam
incipit et populos secta coniunxit amicos;
lex eadem terris animum formavit eundem
inque abeunt ventos odia, et pastore sub uno
horrida perpetuam ceperunt proelia pacem.
At tu, criminibus totque artibus impia falsis,
livida cui nostris mens est et mesta triumphis,
quamvis in secta nondum videaris eadem,

p. 211

inter Dardanios, inter placidissima Poenos,
dulcis amica sedes dasque hostibus arma, sagittas,
ferrum, enses, cererem, clipeos, in litore naves,
et demum quaecumque iuvant, contra omnia laegum
imperia et veterum contra pia iura parentum.
Te merito afflictam terris dux impiger urget
Pichius et posite circum sua castra falanges,
et merito fortes tua torquent menia puppes!
Septimus explicit

p. 112

Octavus incipit

Hec ego dum parvis posuissem scripta libellis
tutaque sub plano consisteret anchora portu,
letus ad occasum properabat Phebus et ipsos
a curru flectebat equos stimuloque fugabat
ad requiem, pelagoque ruens sua lumina tandem
clausit et obscura fecere crepuscula noctem.
Tunc mea mens, curis calamisque oppressa diurnis,
convocat in thalamos ad mutua munera corpus.
Non poteram vigilare mihi aut dormire videri,
quamvis fessa suam caperent mea membra quietem:
sic vigiles oculos, clausos sic somnus habebat.
Tunc mesta in thalamis mulier, percussa superbum
pectus et ora manu digitisque avulsa capillos,
cui sua vix humeros vestis dimissa tegebat,
sistere cum lacrimis oculisque fluentibus ante
visa michi, sicque ore loqui: «Sum Genua», dixit,
«urbs hodie infelix et nulli proxima sorti,
quae conspecta meos possit lenire dolores:
tanta meo capiti coniecta pericula vidi.
Non michi sunt animo, vates, nec corpore vires,

p. 213

nec possum ulterius fortes sufferre falanges,
nec classem Alfonsi vicino expellere ponto
sufficio. Cecidi, nulla est in pectore virtus,
victa mari fugio, terris ego victa recedo.
Nil mihi cum sceptris, pacem pro munere, quaeso,
hanc olim studio studeas componere secum,
hanc lacrimis, miseranda, dari michi postulo, et aurum
accipe, da Alfonso concam, concede piaclum
caesaris antiqum, votis atque omnia pone,
quae tu longa autem pro consuetudine menti
credideris libuisse suae. Da, perfice, comple
omniaque augendis describe futura triumphis!
Polliceor quodcumque ratum tu gesseris: addas
argentum, concas, aurum, servile tributum
et tua quod dignum tulerit sapientia sceptris.
Cuncta meis credam votis ventura secundis,
dum me sub solio securam vivere, vates,
efficias: requies haec est firmissima nostris
ossibus, et nostre medicina inventa saluti».

p. 214

Dixerat et thalami conscendens ultima nostri,
sanguineos latices stillantia lumina duxit
pectoribus vicina meis lacrimisque precatur
auxilium tantoque modum requiemque labori.
Tunc ego: «Quando tuos defles, urbs optima, casus
hocque ingens mihi ponis onus, verissima paucis
pauca tibi expediam, paci quae maxima nostrae
fundamenta reor; dehinc proxima caetera pandam.
Tu cura quodcumque tibi praedixero ceptis
perpetuare tuis atque alta in mente tenere:
nam non vana tibi, non inperfecta resolvam
consilia, aut aegrae non proficientia menti,
verum sana quidem et quae sunt firmissima ponam,
ut sua cum primis conferrent vota Lucullis
perque inter Fabios irent fortissima nostros.

p. 215

Inclita Navarre soboles spesque optima regum,
cui tot leta olim debentur sceptra futuri
imperii, Ausoniae princeps devectus ad oras
germanum Alfonsum magni genitoris adivit.
De se leta magis sperat sibi praemia mundus
pluraque continuis pulcerrima dona triumphis,
quam de te quondam tua, Romule, Roma, priusquam
tam crudele tuum tulerit sors impia fatum
et tam mesta tuis tua funera civibus: ante
menibus ornatam te extinctum secula Romam

p. 216

non videre tuam, sic te Fortuna repente
cepit et in magno posuit tua sidera caelo.
Non ita magnanimi proles generosa Philippi
imperio exundans, nec tam secura Catonis
consilia in terris et magni Caesaris arma
profectura forent, si iuncta potentia sceptrum
efficeret quantum scaevis promittit in armis
principis unius felix sapientia, quantum
consiliis quantumque piis clementia rebus.
Ne te multa morer dicendo et multa revolvam,
quae magis imperium vires et pectora magni
principis edoceant belloque ingentia Martis
arma dei largasque manus et munera rursus,
Alfonso similis patruo per sceptra videtur
ire suo magnosque animi rapuisse favores,
tanta suo capiti constat sententia, tanta
consilia atque animo robur, victoria, virtus.
Longa tibi, mulier, recitarem carmina, longos
sermones variosque vie per iugera cursus,
si quanto Alfonsus mentis suscepit honore
magnanimum carumque sibi per sceptra nepotem
quantaque in Apulia dederit sibi gaudia seu quae
munera, vel quanto magnum praefecit amori;
reddere te cautam stetero, dum currere totum
seu tibi rite velim rerum depromere partem.
Non sic, devicta forti Cartagine bello
abiectisque suis per terram menibus, olim
letitia plenos fecit tibi Roma triumphos,
Scipio, non tantos animo signavit honores

p. 217

nec tam leta tibi cesserunt gaudia nec tam
pectoribus concessa tuis sunt caetera, quanta
vel quae magnanimo maiestas regia primo
Navarre gessit genito; non secula tantos
reddere Pompeio quondam potuere favores,
nec tibi devictis, Caesar, per proelia Gallis,
quamvis magnifice gestis tunc undique rebus
sat genero soceroque olim per menia et urbem
prestiterint dignos Capitolia leta triumphos.
Praetereo Actilium, victo Iherone superbum
lictore trinacrio, qui post ad menia missus
imperiumque suum, rediens ad funera laetus,
servavit patriam Poenosque ad Tartara iunxit
morte sua, fama felix per secula consul.
Praetereo Scaurum, Marium Sillamque sodalem,
Fabritios Fabiosque omnes omnesque Metellos
et quos magna tulit quondam sibi Roma Quirites
magnanimosque duces, qui victis hostibus et tot
quaesitis spoliis per mille pericula numquam
hunc talem videre diem. Michi proxima mentem
ferque tuos oculos et toto pectore siste!
Namque tibi Apulia princeps invictus ad ipsam
Parthenopem rediens quo gestu intraverit urbem
quaeve suo dederit merito condigna nepoti
gaudia describam, calamis non debita nostris
caetera praeteream: cantu maiore videntur
digna. Sed haec nostra pro consuetudine ponam,

p. 218

quo tibi nota magis pia mens sit principis et quo
res tua fixa loco melius dignoscere possis.
Principio regum et sceptri pater optimus unus,
cui celsa imperio parent tot regna patentque
sidera et ingentes famulantur in equore fluctus,
principibus caram veniens Alfonsus in urbem
Parthenopem, fervent laetis cui viscera rebus,

p. 219

in medio heroum graditur cum laude duorum:
scilicet hic dextrum princeps latus occupat, alter,
dux Calabrum, signo genitore iubente sinistrum.

p. 220

Inter cara duos prius est ostensa voluntas
deque animo sincerus amor vel lis pia, dum se
invitant reges et dum meliore videtur
quisque loco properasse suo sociumque benigno
cedendo superasse animo gestuque priore
vicisse et pulchro dudum hoc certasse duello.
Non tam leta olim vidit sua gaudia Phebus
architenens faretramque gerens avidusque capelle
Ideo sub monte ruens, dum cursitat ardens
ad praedam et preda demum cum laude retenta,
quantum hic Alfonsus, cari dum clara nepotis
ora videt magnique sui pia pectora nati,
leticia ingenti letus sua lumina pascit:
nunc oculos nato, nunc ora decentia volvit
Navarre genito primo, proceresque ducesque
stant ante et retro omnes pulchro ordine iuncti.
Hic musae cithareque sonant, genus omne tubarum
prosequitur cantusque ingens ingentia pulsat
sidera et ethereo complentur carmine silvae.
Non Priamus quondam tantum sua gaudia letus
inter tot natos atque inter Pergama felix

p. 221

duxit, et ornatos non tantum Roma triumphos
dum vicere hostes, sua castra et menia, cives,
quantum hodie Alfonsus; postquam hic insignia vidit
regia et extensos multa dulcedine ludos,
inclitus optatam princeps defertur in urbem
inque sua tandem comitatus saede quievit.

p. 222

Quanta hic Alfonsus fecit convivia magnus,
quosve dedit sumptus et quos per menia ludos,
quosve neoptolomos tribuit quaeve optima rursus
praemia militibus, longum esset scribere, longum
dicere; ut haec habeas, extremis omnia duxit
rebus et ad summum complevit gaudia finem,
ut iam si vellet posset Fortuna minari,
quae raro letis mansit secura triumphis.
Non locus absque suo, non sunt sine moenia ludo,
omnia festa patent, felicia quaeque nitescunt
principis ante oculos, proceres ante ora recurrunt.
Quisque studet servire animo et servire labore
obsequioque placere suo primusque videri
servitio et primus sub cara mente notari.
Sic iubet Alfonsus, sic digerit omnia magnus,
caetera magna facit, magno placitura nepoti.
O quam clara tuis laus laudibus addita, quantum

p. 223

ornarunt primos animi spetiosa favores
et quantum antiquos nova gesta, Alfonse, triumphos!
Hic multum Siculos rebusque animoque iuvabat
Navarre princeps magnus, quia vel tulit illum
magnanimum sors laeta virum fortemque piumque
ut quoscumque pius clemensque videret, amaret,
vel quia stirps regum felix atque inclita quondam
Trinacriae regina fuit genitrix sua Blanca,

p. 224

coniuge Martino Sardorum bella sequente,
sceptra gerens regnique sui pia iura tenebat.
Non vult sceva viros longis Fortuna diebus
tranquilla in terris aut leta vivere pace,
sed repetit quodcumque suum concessaque dudum
munera restitui scevis exclamat in armis.
Hic mos ante Urbem, mos hic ante ardua Troie
menia et imperium Priami sceptrumque parentum
antiquum et demum quae sunt ante omnia terris
Fortune instabili semper fuit: omnia tollit
quae dederat, ludensque iterum sublata parumper
concedit, facilesque suos ostendit ocellos
ad multos male fida iocos rursusque volutat
mentem, oculos, vultum, fugiens, firmissima nulli,
mille venit gladiis et centum obiecta ruinis.
Magnus apud Sardos quae sunt rex optima bello
fert secum puppesque armis et milite complet;
sed postquam infausto veniens sub sidere princeps
ardentes equitum turmas peditumque catervas
explicat in terris traxitque a navibus omnes

p. 225

contra hostem vires, scevique insignia Martis
ac ferrum et clipeos posuitque in monte canoras
bellantesque tubas septasque in milite letas
fulgentesque aquilas et demum flebile vicit
structis ordinibus bellum Sardosque fugavit,
heu, heu, non merita clausit sua lumina morte
et ruit ante diem fatisque urgentibus ipsis,
bellicus a nostra victor tellure recessit
diviciasque orbis caecas sceptrumque reliquit,
in caelum aspiciens inque aurea sidera currens,
unde pedem tulerat, terrarum obscura subintrans.
Non parcunt ducibus, non regibus impia parcunt
funera, sorte pari veniunt ad quaeque sorores
stamina, nec magnos horrent extinguere vultus.
Sic visum placitumque Deo: manet ultima nostros
scripta dies gressus, hora implacabilis omnes
contrahit incursus et certo fine cohercet.
At percussa suum postquam regina maritum
flevit et exequias sollemni carmine dixit
cumque piis flammis consumpsit caerea centum
terque iterum centum niveis hastilia villis,
complevitque sacro tociens altaria fumo
et cum magnanimo sollemnia caetera sumptu,
qualia funeribus regum prestanda videntur,

p. 226

incepit populis subito dare iura sicanis
et sanctam studiis meritisque ostendere pacem;
se struit in leges et leges optima condit,
quales Romanis dedit olim Graecia nudis
aut quondam quales calami posuere Ligurgi.
Non sunt in terris firmae cum sidere sortes,
protinus adverso turbantur prospera vento
dulciaque apposito miscentur queque veneno;
non statuas uno pingit Fortuna colore,
a non constanti didicit se volvere luna,
ocia nostra suo veniunt obiecta labori
et firmam nulli concedunt fata quietem.
Namque alter veniens regni iurisque magister

p. 227

non maiestatem domine, non principis horret
iussa sue sceptrumque pari vult iure tenere;
inter magna duos orta est discordia et ingens
congeritur terris crudeli funere bellum:
alter se populis, ducibus fovet altera sceptrum.
Hunc tandem evictum princeps per proelia cepit
et captum in vinclis fido custode tuetur.

p. 228

Non tibi plebeias tribuit victoria laudes,
nec parvos habuit tua virtus leta triumphos,
o morum spetiosa parens, o cognita terris
virtutum preciosa fides, regumque ducumque
laus, decus et splendor, nostrae regina salutis,
nomine, Blanca, tuo, fausto clarissima partu,
o felix mater, felix o principis una,
una iterum felix! Quae terris femina tantas
pectore concepit vires? Quae femina laurus
apposuit capiti tantas? Non Caesar in armis
consul apud Gallos tantos accepit honores,
nec Marius tantos. Alto dignissima sceptro,
armorum praestans studiis, dux optima belli,
dux gentis generosa tuae, comitumque ducumque
imperiique decus magni, par sola Camille,
qua non italicis melior fuit altera terris,
unde tibi tantos tribuit sapientia mores,
unde animos tantos? Lustrat prudentia corpus
undique magna tuum; belli nil defuit armis
nilque pudicitiae, soli sunt omnia menti
munera magna tuae, quae vix concessa videntur
principibus raroque aliis per secula centum.

p. 229

Interea a populis magno conscriptus honore
victor aragoneus princeps Fernandus habetur:
hunc leges et iura vocant ad sceptra suumque
imperium et firmum valido sub pectore robur.
At regina suo quamvis genitore vocante
Navarram peteret, Siculos per bella fideles

p. 230

non parvo secum semper servavit amore:
hos colere officiis rebusque opibusque iuvare
nititur atque absens absentes mente tenere.
Hac igitur merita potuit ratione Sicanos
filius a tanta veniens genitrice fovere,
quos quondam rigidi per mille pericula Martis
in bello pendens sapiens sua mater amavit.
Hic pius, hic clemens, omni hic virtute refulget

p. 231

inclitus et secum magnus gerit omnia regum
munera, quem multa dicunt cum laude misertum.
Haec virtus animos ad caeli sidera et ipsas
concessas nobis divino munere sedes
ducit et ethereos haec dat sperare triumphos
et rigidos populos firma sub lege teneri
in terris: quocumque trahas, quocumque repellas,
lumine mentis eunt et quae sunt optima complent.
Quo te mira magis moveant, quo munera nulli
a magno concessa Deo tua pectora pungant
dentque fidem nostris maioraque pondera verbis,
huc oculos, aures verte, urbs, huc, optima, mentem
et que spiritibus tantum sunt danda beatis
accipe et, o felix, sub tanto principe gaude!
Francorum princeps quondam Lodovicus, honestam

p. 232

dum vitam in terris ageret sceptrumque teneret,
hoc est divino donatus munere sanctus,
ut qui stirpe sua recta ratione niteret
regalique domo, qui non medicabilis ulla
arte viget morbus colloque et gutture crescit,
hunc posset sacro curare in carmine morbum
et testudineam penitus dissolvere carnem
fecundam in partu sobolemque abolere futuram,
ne cum tabe sua rursus viciata tumescat.
Navarre princeps, Francorum a sanguine currens,
hac inter reges prisca virtute nitescit
et tulit auxilium multis multisque salutem
hosque omnes sanat digitis et carmine morbos.
Quantum hic auxilio, quantum hic pietate refulget
audisti, supraque nihil super esse videtur,
nec locus alter adest, ultra quo tendere possis.
Hic poterit tantos solus curare dolores
mestitiamque tua penitus depellere mente
et morbos curare omnes luctusque levare;
hunc adeas regem lacrimis, hunc, optima, poscas
carminibus precibusque piis et pectora tandem
da pedibus tua fixa suis, requiemque modumque
vulneribus pete, mesta, tuis: post tempore parvo
venturum aspicies quodcumque poposceris, omnem
leticiamque animo, nervis membrisque salutem.
Hunc cole perpetuis meritis, hunc leta triumphis
accipe, mutandis sit nulla occasio rebus,
quin tu materiam tollas causamque repellas

p. 233

servitio et grata teneas cum mente favorem.
Haec tua summa quies, haec est medicina dolori
certa tuo! Accelera, tua res firmissima voto
fertur et in tuto felix latet anchora portu».
Octavus explicit

p. 234

Nonus incipit

Interea ausoniis acies dum barbara campis
praesidio Alfonsi penitus deiecta fuisset
et post a castris iterum commota propinquis,
proxima quae italicis firmaverat urbibus, inter
albanos nostrosque duces sociosque pelasgos
Italiam fugiens, urbes, quas detinet ingens
Ungarus, aggreditur turresque et fortia terret
menia tormentis et nulla pericula vitat
crudelis nullosque fugit sub Marte labores,
intentus cupidusque suae cum sanguine praede.
Multa Frigum strages non est sibi cura nec ipsa

p. 235

corpora, quae terris multo sunt fusa cruore,
nec comitum spectata fides per bella suorum,
dum modo vel turres vel menia diruat et se,
hostibus evictis, victorem praebeat hostem.
Non ita Romani quondam struxere falanges
fulgentesque equitum turmas et nomina, verum
consulibus numerum factis legionibus omnem,
appositum tabulis et certa lege notatum

p. 236

cauta patrum nimium sapientia ferre solebat,
hunc ita descriptum studiis ardentibus illi
servare et bellum, populos urbesque domosque
opprimere, et summa capiebant laude triumphum,
ante tamen numerata acies et turba fidelis
et legum servata fides: hoc ordine totum
Roma sibi vigilans quesivit maxima mundum.
Impius hic, contra, non funera dira suorum,
nec fessos animos, nec sceva pericula gentis
sentit, et armatos spernit curare Quirites;
non vult romanos servare in proelia mores,
nec pietate frui, nec legum iura tenere
sanguineus princepsque ferox et publicus hostis.
At postquam campos bello devicit et urbes
imperio dedit esse suo, neu fracta quiete
corpora torperent, subito dehinc anxius unam
Belligradum aggreditur. Iacet urbs fortissima magno

p. 237

proxima Dannubio, pro fosso flumine gaudens;
ante fluit portas, ante ardua menia magnus
Dannubius, centumque tenet per littora puppes.
Huc postquam advenit structis legionibus ingens
barbarus, armatis contra sedet impius urbem
militibus, tunc mesta tremit lacrimosaque tellus
tormentis positeque gemunt ad sidera turres.

p. 238

Parte alia reges et dux stat Blancus et omnis
christorum collecta acies, quam maximus ipse
legerat Alfonsus, misere dum proximus urbi

p. 239

esse studet castrisque suis defendere et illam
Teucrorum a manibus stricto divellere ferro.
In primis igitur, quo se gens leta solebat
ultra Dannubium dimittere, plurimus ipsum
pontem aries caedit; factum hoc ne menia contra
neve urbem contra Troes atque arma venire
nec possent manibus funestum astringere bellum.
Nil agit ingenium vires et pectora contra,
et contra ingenium; nam puppes, ligna nemusque
Tros simul apponit pontemque amplissima complet
congeries, teucris patefacta unde hostibus ingens
et via lata fuit belloque ostensa futuro.
Tum validas turres et fortia menia terre
deiciunt miseramque urbem tormenta dehiscunt.

p. 240

Heu tot firma annis et tot pulcerrima lustris
antiquaque patrum et vigili fortissima cura
contra hostes! Una ceciderunt menia nocte,
una luce simul sunt alta palatia campo
deiecta et latam ceperunt templa ruinam.

p. 241

Hinc bellum incipiunt manibus ferroque cruentum
afflictamque urbem per diruta menia Troes
intrant et crebris dant impia proelia telis.
Contra instant cives et magnis viribus hostes
impellunt; stant illi acres et pectore fortes
cum ferro et clipeis. Pendens victoria nulli
se magis ostendit quam res et dextera possit:
utraque pars equis pugnat cum viribus, omnes
ore fremunt dubioque diu sub Marte resistunt
hostes sorte pari. Bellum undique et undique bellum,
ira, furor, ferrum mesteque ad sidera voces
et cum vulneribus sua funera. Maxima tandem

p. 242

christorum virtus fortesque ad bella cohortes
crudeles Frigios nimiumque per arma furentes
eiciunt, ultroque illi dant terga nec ullis
confidunt iterum consumptis viribus armis.
At ferus, ut vidit Teucros se vertere et alte
stringere terga fuge, lectis legionibus urbem
ipsam iterum aggreditur fervensque in sanguine mittit

p. 243

barbarus auxilium victis et protinus omnem
invadit populum: missum volat undique taelum,
ostenduntque ipsam crudelia vulnera mortem.
Dux vigilat Blancus multo cum milite mestam
urbem praesidiis defendere, proelia rursus
instaurare animis ferroque armisque levare.

p. 244

Frustra autem Teucri mittunt ad bella catervas,
nequicquamque iterum pepulit Victoria fortes
ad terram Frigios, taelo gladioque peremptos.
Consurgunt cives armisque ultricibus hostes
percutiunt clauduntque ipsum per viscera ferrum
sanguineum miseramque animam de pectore vellunt;
sternuntur terris faciuntque cadavera tristes
Troiani frustraque vocant ad proelia surdum

p. 245

ore Machamectum, nulla illis sorte futurum
auxilio, qui rege graves sub Dite cathenas
obscurumque ignem scaevasque in corpore poenas
substinet et superas nulla est revocandus ad oras
arte vel ingenio, fato hoc sine fine ligatus.
Fit strages hominum, Troum dant mortua cives
corpora Dannubio, multo fluit unda cruore
ad mare, mirantur tumidi de sanguine pisces
et fluvium multa repetunt siciente caterva.
Ipse Deus pelagi fertur Neptunus in antris,
sedibus inque suis, ubi praesidet, aurea regum
pocula dum caperet mixtum biberetque cruorem
et latices rubeos, gravibus religasse cathenis
pincernam, cautus quia non studiosa dedisset
quantum perdecuit Bachi sibi munera, ut esset
offensus dapibus stomacoque gravatus acerbo.
Credita res nulli foret haec, nisi credita naute
omnia narrassent, illis atque ista tulisset
vincula, dum fugeret, regis pincerna superbi,

p. 246

quem super impositum puppi, quo scaeva veniret
tempestas placanda maris, duxisse feruntur
Neptuno; tenui tum labitur equore pontus.
Non tam laetus erat Veneri coniunctus amice
quamvis Vulcani Mars clausus ab arte fuisset,
quantum hodie fuso Frigiorum a sanguine, quantum
funeribus res gesta suis dedit impia menti
gaudia vel quantum magnos per bella triumphos.
Non minus affligit miseros Fortuna Sicanos
armigerosque alios omnes, quos Ungarus et quos
omnis dat regio scaeve per proelia morti.
Punica bella olim terris multum aspera et omni
horrida scaevitia, quae tot gessere tiranni,
non tantum in campis fusum videre cruorem,
quantum Teucrorum fecere cadavera, quantum
vulnera; cum multo tinguntur sanguine silve,
dum fugiunt fixi cupiuntque evadere mortem.
Non facit officium languens sibi lingua nec ipsum
pectus, stant tremule defesso in corpore vaene,
fortia terga iacent, nullis sunt brachia telis,
ni quae forte vicem cepere atque ocia, parvo

p. 247

tempore decrescunt armato in corpore vires.
Inter pax hostes vera et concordia tandem
iuncta foret nullusque furor fera bella moveret,
tanta fatigatis animisque erat orta cupido
ad requiem, tantusque labor consumpserat artus,
ni Tros armigeros contra daret impius urbem
insidiasque novas strueretque ingentia Marti
agmina et indubie per tot sua proelia morti.
O Christi veneranda Fides, o sola piandis
una salus terris, quantum paciere sub hoste
crudeli et quantum sub duro lassa tiranno
horum terga pati, qui te coluere tuumque
persanctum suplices et magnum numen adorant?
Pone modum rebus, tantos compesce furores
elatosque animos subigas viresque repellas
Teucrorum indomitas! Quia nos peccasse fatemur,
indulge et nostris pacem concede diebus!
Nos tibi sola sumus terris tua turba tuumque
sub pastore pecus; gratis data gratia nobis
et nobis vacue debentur ab ordine sedes.
Sat sua sub sancto tenuerunt nomine Christi
supplicia in terris servique tuique fideles:
nunc locus est miseros redimas a faucibus atque
Teucrorum ducis a manibus vultuque minisque!
Te propter bellum tantumque tulere dolorem
captivasque urbes, fratres natosque, sodales

p. 248

et sparsum in terris pro te videre cruorem;
pro te proque tua currunt ad funera laude,
proque fide mortem nullam metuere tiranni.
Tu licet affligas, te, te, pater optime, clamant
inque suis lacrimis ad te dant ora benignum
effunduntque preces, pacem veniamque precantur.
At ratus interea sit quanta superbia magni
hostis, ut in castris nullus consisteret ordo
totaque per latos iret gens devia campos
ac si vel tristi vel nullo viveret hoste,
aggreditur reges dictis dux Blancus et ardens
haec ait: «O sceptro fortes et pectore reges,
o quibus in terris illa est concessa potestas
post regem Alfonsum rerum curare labores
christorumque urbes, fortunas, vulnera, casus
et quae se expediant animo meliore tueri,
quanta sit in castris diffusa potentia regi
barbarico vel quanta animo spes orta superbo,
ante situm est oculos: equitum peditumque suorum
maior adest numerus, nullo gerit ordine bellum,
non sibi cura sui, nobis dormire videtur.
Hosti castra patent, tanta est audatia et ingens
contra hostem boreas stulteque superbia mentis
cecantisque oculos: animo est dimittere turmas
incautum contra sparsasque fugare falanges
et non sperato regem devincere bello.
Spero equidem, non falsa fides, non gloria fallit,

p. 249

maxima cum nostra veniet victoria laude.
Ipse Capistranus Christum vidisse fatetur
etherea regione crucem et vexilla gerentem
pluraque, que hortantur letas ad bella cohortes
currere et infestas acies consurgere in hostes».

p. 250

Dixerat, et placuit sententia regibus: ille
dat signum, cecinere tube, tum exercitus omnis
ducitur et structo transit cum milite flumen.
Magnus Apollonos dux ducit Blancus et omnes
Ungarios secum secumque ad bella Sicanos
Alfonsi insignes ferroque animoque potentes,

p. 251

quos, quamvis numero veniant ad proelia parvo,
hostibus in media geminabis parte: minora
prestanti possunt animo maiora videri
arma, philippeis non postponenda triumphis.

p. 252

Lucifer a magno postquam est eiectus Olimpo
et cecidit misero, per quae sunt secula, lapsu,
semper apud populos damnata superbia, semper
regibus hoc vicium tam detestabile mansit,
quantum laudis habet regum clementia, quantum
quelibet ornato veniens in corpore virtus.
Ex illo numquam signata superbia regi
ingens tanta fuit, numquam torpentia peior
in castris alto veniens ad pectora fumo,
quae mentem atque oculos, penitus quae clauderet omnem
virtutem, quae nulla ducum sibi bella timeret,
quanta est que frigio dominatur iniqua tiranno.
Non videt ingentes turmas nec proelia cecus,
nec videt armatos contra properare Quirites.
Ut primum campos inimicaque castra subivit
et primas acies bello construxit et omnes
contra hostem posuit pulcro dux ordine turmas,
tum Teucrum invadit, non haec sibi bella putantem,
incautumque premit; sua vis dispersa potentes
non sinit esse Friges, currunt ad bella, caduntque
saucia vulneribus Teucrorum corpora et omnes

p. 253

marcescunt vires atroque in sanguine vitam
effundunt, pariterque animo pariterque favore
deficiunt, nullis committunt brachia telis.
Illi autem afflictam Frigii qui cominus urbem
barbaricis instant telis armisque fatigant,
ut primum videre acies et castra suorum
hoste premi, subita miseri novitate cohacti,
paulatim retro cedunt atque, urbe relicta,
confestim ad socios multo cum sanguine currunt.
At Tros, ut tantam sociis per proelia cedem
esse videt, sparsas castris atque undique turmas
colligit et subito vi magna surgit in hostem.
Dant sua tela Friges, instat dux Blancus et omnis
turba equitum peditumque simul miscentur in arvis:
pila sonant clipeis, haste franguntur in armis
telorumque ingens toto volat ethere nimbus,
fit cruor in terris, Teucrorum a sanguine campus
tingitur, armato desunt sua robora tergo.

p. 254

Quis clades Frigium, quis posset funera Troum
scribere, vel terris proiecta cadavera, vel quae
sautia sunt telis bellantum corpora? Nulli
sors tantum sua leta fuit, quin vulnera saltim
bellando acciperet fieretque cruore superstes.
Non quondam armatus sub valle reconditus ima
ipse Iubas, stimulans Romanos milite parvo,
tantam hominum stragem posuit tantamque ruinam,
quantam hodie miseri cepere per horrida Teucri
proelia concussi; non consul Curio magnas
insidias passus tantos in mente dolores
sensit et infestas non tantas substulit iras,
quantas a veris accepit barbarus armis.
Non sibi vita placet, sunt centum in pectore curae
et centum rapiunt diversa pericula mentem
huc illucque suam: requies est nulla labori
nullaque spes armis, animoque audatia nulla,
tota sub adverso deiecta superbia Marte.
Frustra animat socios, frustra succurritur armis,
quando animi et fortes desunt ad proelia vires.
Ut tandem actonitus vidit cadere arma suorum
Dardanus et scevo Frigios sub Marte peremptos

p. 255

deficere, advertens animo succurrere bello
arte sua, quamvis pugne consistere posset,
dat fede sua terga fuge, fugiensque sub alta
rupe tenet socios, ratus hoc, quod castra suasque
divitias repetant hostes et Marte sopito
invigilent auro rebusque opibusque relictis,
ipse superveniens sparsos confundat et armis
opprimat et victo sua sit victoria campo.
Contra has insidias statuit dux Blancus ut omnes
stent hostem contra fortes et pectore firmi
expectent quo se vertat Fortuna favore
ad Teucros, rerumque auri sit nulla cupido
ammonet, et nullo moveantur pectora questu
diviciisque novis nec victo milite, cum sint
omnia confestim vento ventura secundo.
Nocte sub obscura captis legionibus ipse
tramite diverso rupem circumdat et ardens,
aurea stellatum fugerent cum sidera caelum
et nitida in terris surgens Aurora veniret,
quantum armis decuit vigilans et pectore prestans,
a tergo veniens, hostes invadit. At illi,

p. 256

quos abiens castris decrevit sistere contra,
ut belli signum videre, furentibus armis
parte alia stringunt acies et proelia firmant;
barbarus in medio, quem taelis undique pressum
percutiunt, tenuesque armis animoque catervas
dilacerant; Troum deiecta cadavera terris
infectant herbas madidosque in sanguine campos
constituunt tanquam e celo Iunonia crebras
miserit Iris aquas. Nullo sub Marte virorum
tanta fuit strages audita miserrima, nec tam
crudelis terris sparsus furor; omnia morti
vulnera et extreme sunt omnia proxima sorti.
Non tam sanguineas olim Marsalia cedes
vidit et horrendos non tantum punica luctus
proelia, quae mestum quondam fecere senatum,
funeribus tot plena suis, quantum icta iuventus
dardana per campos: tristi sunt ora dolore,

p. 257

omnia mesta patent. Sors o crudelis et omni
supplicio manifesta tuo, que perfida nullo
sidere firma manes, ubi nunc est condita Teucri
gloria et in facili firmata superbia vento?
Cur non castra loco, stabilis, tua figis in uno,
quo diuturna suis sistant secura triumphis?
Quo fugis, ingenti super o fundata ruina,
quo fugis? Ad miseros oculos converte parumper,
huc aures converte tuas! Nil surda reclamas,
nil mihi respondes, o surda, o caeca Caribdis!
Dulcia mella tuo forti miscentur aceto
et felix vultu numquam consistis eodem,
et tamen in terris ut magnum numen habetur
frons tua sub centum depicta coloribus: omnes
cum te cognoscant, nullus te agnoscit, et ingens
blandorum est numerus deceptus ab arte tuorum.
Cum sis sceva satis, cum sint tua mixta veneno
munera et obscurum teneant tua sidera funem,
at te collaudant et te gens omnis adorat.
Non tam sulfureis siculus nunc ignibus Ethna
estuat et tantas non mittit ab ore favillas,
quot sua dat caelo suspiria barbarus et quot
proicit ardentes servatque in pectore flammas.
Spes, fuga, sola datur, spes una miserrima regem
hortatur rebusque trahit sua tela secundis
ad turres portusque suos et tuta suorum
menia, felici et leta firmissima pace.

p. 258

Inter se Teucros miscet dux Blancus et omnes
vulneribus lacerat, bello metuendus; at ipsum
barbaricum ut vidit regem sua fata timentem
cedentemque retro, furiis accensus et ira,
ense ruit contra; ferro tunc ille peremptus,
ni subito a caelo veniens cum lumine terris
vox audita foret: «Videas ne feceris!», inquit
angelus, «Alfonsum regem manet iste triumphus!».
Tunc tenuit dux ipse manum; Tros territus hosti
terga dedit fugiensque deos et numina Troum
victa vocat frustra, seque inter fortia claudit
menia et horrendo rursus se credere bello
inque timet fortes temptare pericula christos.

p. 259

Tunc demum in castris quantum valet ordo nitorque
sensit et Alfonsi quantum per bella falanges.
Nonus explicit

p. 260

Decimus incipit

Nunc tua sit quantum maiestas regia felix
et quibus insignis titulis, quibus alta triumphis,
incipiam paucis describere, si tua primum
dent pia sceptra michi veniam tuque inclitus omnem
carminibus culpam regum pietate remictas
concedasque tuum tandem virtutibus amplum
auxilium calami quando non illa recurrant,
imperio quae digna tuo solioque videntur.
Nam modo si qua pio virtus pulcerrima reges
pergratos facit ire Deo caeloque propinquos
sideribusque suis, illa est clementia, quam tu,
ante omnes clemens, augusto in pectore tecum
fersque, auges, confers atque omni tempore servas.

p. 261

Si dant prisca fidem nitidis contexta libellis
et quae sunt nostris hodie memorata poetis,
temporibus quae plena suis per rura, per omnes
decurrunt campos, surgens ingentia septem
hostia Nilus habet, quae non paritura videntur
tam spaciosa suis lutulentaque flumina campis
quantum dat veniae tua nunc clementia, quantum
plus fluat aut dando quantum plus pectore crescat.
Hanc ego, per sceptrum quod tamquam sidus adoro,
perque tuos oculos multa pietate nitentes,
perque animum insignem, perque omnia regia, perque
quos tibi signavi destra trepidante libellos,
oro velis siculo, princeps, concaedere vati.
Nam quondam Augustus concessit laeta Maroni
gaudia et indulsit tunc, cum servavit ab igne
pulcrum Caesar opus; Senecam peciisse Neronem
legimus ut magnos ad se converteret hortos
et quae contulerat sibi premia protinus ille.
Nil horum efficiam, verum tibi, plura merenti,

p. 262

effundam antiqua pro consuetudine patrum.
Non solum venia dignos fecere, sed omnes
magnifico reges habuere in honore poetas;
hi nam magna ducum scribuntque ingentia regum
arma, piis patribus populisque extensa futuris,
et dant carminibus longe post sceptra beatos
vivere et eternas laudum per secula pompas.
Magnus Alexander, tumulo dimissus Achillis,
fortune invidit graie, quia maximus heros
rerum gestarum praeconem accepit Homerum.
At tu cui titulos, cui das tua munera, census,
aurum, hortos, vestes, depicta palatia, villas?
Optatam hanc veniam, princeps invicte, negabis,
presertim cum culpa levis pia dona meretur?
Res mea tuta agitur: zephiris sunt vela secundis
impellorque mari, iam dudum sencio quod me
audisti et culpam clemens dimiseris omnem,
quamvis deiectis fuerint mea proxima Codris
carmina et ornatis paulum vicina Tibullis.

p. 263

In primis igitur recta ratione tenetur
felix maiestas, animo natura beatum
quem tibi constituit fortemque creavit agundis
rebus, quem tantis vigilans sapientia lustrat
consiliis, titulis, meritis, virtutibus, armis;
felix divino properans ad sidera cultu,
quo tua sola Deum tangit clementia, quo tu
ante duces omnes clarus magnusque videris;
felix maiestas spoliis, tot leta triumphis,
felix tot ducibus, totque una amplissima sceptris
totque suis ductis per mille pericula castris;
felix pace sua, felix, fortissima bello.
Vicit Alexandrum genitor virtute Philippus,
sed patrem natus gestis per proelia rebus;
at tu cui terris similem Natura negavit
virtute et gestis sepelis cum rebus utrumque.
Felix maiestas iterum et celeberrima nato
principe Fernando natisque nepotibus et tot
auxiliis solium sceptrumque iuvantibus ipsum;
felix germano, felix, contenta nepote,
imperio felix, totque undique regibus alta,
principibus ducibusque tuis, qui regia tecum
sceptra colunt ornantque tuam per cetera sedem;
felix offitio, felix per proelia victis
hostibus et pulsis longa formidine Gallis.
Sed longe ante omnes felix, ante omnia regum
imperia excellens, sub tanta coniuge, sceptrum

p. 264

perpetuante tuum, virtutum fonte, Maria:
pro te sceptra tenet, pro te tua iura ministrat,
pro te fert leges, pro te, sanctissima, mores,
pro te dat gladios, pro te, fortissima, furcas,
premia virtuti, viciis sua vincula ponit,
mente pia miseros, populos virtute gubernat,
pro te dat pacem, pro te, dignissima, bellum,
femina, vir, coniunx, dux, religiosa, pudica,
ante nurus omnes, ante omnes candida matres
ante Deo inclusas, ante omnes clara ministras.
Haec tua perpetuat felitia sceptra tuumque
tantum absens regina caput; sua splendida virtus,
virtuti coniuncta tuae, tua prospera queque
reddit et eternum prestat dux optima tandem
esse tuum terris perque omnia secula nomen.
Ha, taceant urbes, scileant Capitolia Rome
virgineusque chorus, scileant ingentia quondam
templa pio coniuncta Deo regnoque futuro,

p. 265

et demum hac totus devictus ab arbore mundus
praecipitur sancte posuisse scilentia vite;
cedunt claustra sibi, cedunt pia concava patrum
saxa per ingentes olim celeberrima silvas.
Post te nil toto vidi praestantius orbe,
post te nil melius, post te nil pectore maius.
Haec tibi fortunas capitique piissima laurus
servat et ornatos haec dat tibi sola triumphos.
Inclita stirps regum, magni quoque filia regis,
regis cara soror, regis dulcissima coniunx,
non regum genitrix: potuit Fortuna secundis
rebus et auxiliis hoc donum adiungere tantis!
Nusquam ulli lutulenta fuit sors optima, nulli
integra: deest aliquid, quamvis pannosa videtur
vestis et extensa signet sua lictora cauda.
Hoc certe confectum adeo, ne prospera terris
aut completa satis possit tibi praemia mundus
reddere et ad votum vitam hic tibi fata quietam.
Haec tua descripsi, princeps, felicia, quae tu
quantum contineas et quanto robore serves,
ipsa fidem terris praestant tua sceptra tuumque
pectus et exemplo capiens tua proelia mundus.
Nunc locus est repetam letus mea munera, princeps,
ut post completos tanto sudore labores
ocia des operi et fesse des ocia menti,
donatumque domum rude mictas: scilicet haec sunt

p. 266

non maiora parum felicia praemia regum,
quae modo militibus, modo dantur leta poetis,
quorum etas longis conspecta est fructubus ante,
ante in serviciis consumpta fidelibus, ut sit
digna suis meritis donanda licentia, sitque
libertas animo quocumque accesserit ultro.
Quae quantum paucis hodie concessa videntur,
tam veniunt pretiosa magis; consistere tectis
dulce seni, perdulce suos habitare penates
angustosque lares, quamvis sint aurea regum
atria et ornato paries effulgeat ostro.
Nam iuvat interdum felicia praemia ruris
illic me afflictum curis fortasse diurnis
querere et extensas cauto pede poscere silvas
cultoresque novos cultosque fideliter hortos
conspicere et cedri resecare superflua cultro
cumque suas tenero connectere palmite vites
aut plantare ulmos apibusque abstringere mella,
aut legere arboreos, facta dulcedine, fetus
et tandem ornatas concessa per ocia silvas
reddere, et arbitrio mecum sic vivere leto.
Nunc habitus civis, modo rusticus, hic ego censor,
illic nunc vates, illic modo cultor agelli,

p. 267

non novus hospes ero; reliquum mihi temporis autem
expendam servire Deo precibusque potentem
placare et sancto secum hic consurgere voto
celestemque chorum meritis conducere. Et alto

p. 268

ire patrocinio quamvis multum ante placebat,
nunc mihi silva magis: nulla hic mihi causa doloris
nullaque firmate surgunt hic proelia menti,
aut quae te impediant fallacis praemia mundi;
hic procul est hostis, procul hic stat femina, fastus
et quae terribili sunt plaena theatra tumultu;
hic tibi tuta quies, peccandi occasio nulla
nullaque perversi constant hic signa furoris;
hic sua leta suis concedit praemia Christus,
praemia quae capiti nullo rapiuntur ab evo.
Silva placet calamis, doctos quoque silva poetas
adiuvat ut regum describant gesta ducumque,
cumque perornato decurrant singula versu
et meliore lira non praetereunda reponant.
Virgilius quondam Romam, vir maximus, urbem
deseruit pariterque lares pariterque favores
imperii fugiens et quas cumulaverat olim
divicias magnas: cautus pia rura petebat,
divinum quo posset opus dulcesque Camenas
solus in arborea nitidaque absolvere silva
hocque uno auxilio regum describere laudes.
Omnia nequicquam temptavit et omnia frustra
contulit: invidit titulis Fortuna latinis
et celeres nimium vitam rapuere sorores,
nec potuere suum sua carmina currere finem.

p. 269

Quae caret invidia totis non altera terris
vita patet secura magis, non altera, nec quae
tantum sollicitos confirmet ad ethera cursus
totque det ornatos non vano nomine census,
quantum leta suis promittit silva colonis.
Non timet ora ducum, non regum silva potentum,
sola Deum solum; false convicia linguae,
laudula contemnit gaudensque ad sidera currit,
hic meus ipse meos ad tanta haec gaudia fratres
hortor et ad plenos vera dulcedine fructus:
non sunt qui rumpant sancta haec mea federa, nec qui
proposito avertant animum vel pectora pungant,
non sunt hic hominum perversa negotia, non sunt

p. 270

iurgia, non lites, non sunt commertia, nec quae
te quaciant miserum fraudum scelerumque falanges,
nulla tuos oculos offendunt turpia, nullus
sermo aures, faciles sunt hic sine murmure leges.
Silva parit requiem, stellato est proxima caelo
et vicina Deo, silva est via tuta salutis,
prima salutiferas inter firmissima portas;
virgo silva Dei, morumque est optima nutrix
et scelerum gladius, virtutum asperrima custos.
Silva tibi cantus, tibi dat celeberrima fructus,

p. 271

silvaque securos prebet placidissima somnos.
Dulce decus michi silva meum, michi dulce lavacrum,
presidium, portus, passer, iocus, aula, columba,
preteriti medicina mei, spes leta futuri,

p. 272

sola pie certa fertque aufert ocia lege
silva homini, tibi sola gerit non mixta venenis
gaudia et urbanas multum fugientia pompas
premia et armatam celesti munere pacem.
Nuncia silva Dei: quondam pater optimus istic
quaesivit celsam caeli Basilius urbem,
hic prior ante omnes posuit vestigia Paulus,
quamvis crediderit positum se Antonius ante,
hinc quoque turba patrum sanctis virtutibus ipsum
accessit visura Deum. Brevis haec via magnos

p. 273

te trahit ad caelos et sancta cacumina monstrat
diviciasque omnes. Sunt hic responsa remissis
vocibus, hic magno fervent tua pectora caelo.
Ianua silva Dei, caeli est preciosa colore
iaspidibusque suis, cantu est speciosa benigno
angelicoque omni gaudet cultissima coetu.
Haec hominum curas, hominum sanctissima morbos
sanat et est veteris felix medicina reatus.
Hic colitur capiturque Deus firmusque tenetur,
hic ego letus ero, laetus mea thura precesque

p. 274

effundam tibi, Christe, meis singultibus et te
ante oculos fixum noctuque dieque tenebo
et dabo vulneribus lacrimas, manibus pedibusque
oscula, cum precibus multum facientia nostris.
Hic ego me repetens consummam tempus, et evum
speque fideque ardens complebo, asperrimus omnem
offensam ad veniam legemque amplexus adibo,
auxilium celeste michi patriamque vocabo
et dabo peccatis oleum cinerique liquores
sidereos laetamque animo per secula sortem.
Hic ego ante abitum Christo pia carmina condam
deleboque omnem natam pro crimine culpam,
ut, cum leta mihi mortis mea venerit hora,
letus ego hanc animam leto de pectore mittam
absolvamque omnem solido de corpore poenam.

p. 275

Quare ego te suplex, caeli pater optime, Christe,
per caput ornatum spinis, per vulnera nostrae
lucis et emissam sancto de pectore vocem,
cum tua sub dulci languerent brachia ligno,
perque tuos clavos, scaeveque per omnia mortis,
hanc mihi concedas oro pro munere vitam,
hanc mihi quo semper mea sint tecum omnia, tecum
pes, manus et calami, tecum mens, ora, voluntas,
et cum visceribus tenues secus ossa medulle.
Tu quoque praeterea, regum celeberrime princeps,
quem post multa deum mitem clementia regem
ante pios omnes et sceptra ante omnia fecit,
haec eadem siculo pia des tua praemia vati.
Explicit decimus